Tuesday, November 4, 2025

KÝ ỨC CHIẾN TRANH (TONY NGUYEN - CHUYỂN TIẾP)

 


Ký ức chiến tranh...

 

Tôi sinh ra giữa thời người ta còn gọi là chiến tranh quốc–cộng, nhưng với đứa nhỏ như tôi hồi đó, chỉ là thời kỳ mà súng nổ suốt ngày, người chết quanh năm. Cả miền Nam như bị trùm trong khói lửa, những ngôi nhà bị thiêu, những con đường bị đào xới, tiếng khóc và tiếng kèn lẫn trong mùi thuốc súng. Ở vùng bắc Bình Định, nơi rừng núi nối liền Trà Bồng, Ba Tơ, An Lão, người ta gọi đó là “khu giải phóng.” Nhưng với tôi, chẳng có gì “giải” trong đó cả, chỉ toàn đói, rét và sợ hãi.

Gia đình tôi ở cái vùng mà hai bên đều “chiếu cố.” Bên nào cũng nghi, cũng dọa, cũng bắt. Bên quốc gia hỏi: “Có liên lạc với cộng sản không?” Bên kia hỏi: “Sao chưa theo cách mạng?” Trả lời sao cũng dễ mất mạng.

Ba tôi lúc ấy là lính cứu thương đang tu nghiệp trong quân y viện Sài Gòn. Một đêm, du kích về làng, tìm bắt ông. Không gặp, họ bắt mẹ tôi đi thay, nói là “lên núi để khai thác.” Ai sống trong vùng đó đều hiểu: bị bắt đi kiểu đó nghĩa là khó có ngày về. Mẹ tôi biết rõ, nên ôm tôi, đứa con còn chưa biết đọc, mà năn nỉ được mang theo. Bà nói nhỏ: “Tôi bồng con theo, sợ để lại nó mồ côi.”Thật ra, bà hiểu rằng chỉ khi mang theo đứa nhỏ, người ta mới ngại thủ tiêu mình.

Tôi còn nhớ rõ những ngày đầu bị đưa lên chiến khu An Lão. Một vùng lòng chảo sâu hút, sương phủ kín từ sáng đến chiều, mưa dầm dề suốt tháng. Không khí ở đó nồng như hơi người bệnh, rừng như tấm chăn ẩm lâu ngày. Mưa lẫn sương, sương hòa với khói bếp, cứ ám mùi ẩm mốc vào tóc, vào da. Suối đục ngầu, muỗi bay thành từng đàn, đốt đến bật máu. Người ta sống lay lắt giữa rừng như đám bóng ma biết đi.

Trại giam dựng bằng tre nứa, mái lá lợp vội, sàn hai tầng. Ban đêm chân ai cũng bị cùm, nằm đối đầu nhau như cá khô. Tôi nhỏ, cùm không vừa, trốn được ra ngoài. Mấy chú tù thương tôi, chỉ cách lén rút chân ban đêm, bò xuống bếp, đào khoai, giấu sắn, đem về vùi tro cho cả lán ăn lén. Thỉnh thoảng, họ chia cho tôi mấy cái trứng chim rừng, con nhông nướng cháy, hay miếng sắn luộc còn dính tro. Với tôi, đó là những bữa tiệc sang trọng nhất đời.

Nhưng bệnh tật thì không chừa ai. Không có nước sạch, không thuốc men, tôi bị tiêu chảy triền miên, người teo tóp như cành củi. Đêm nào mẹ tôi cũng ngồi quạt cho tôi ngủ, đôi mắt hõm sâu, bàn tay run run trong ánh lửa.

Ban ngày, bà bị bắt đi gùi gạo, nấu cơm cho du kích. Ban đêm, vá áo, thỉnh thoảng thở dài. Tôi hỏi: “Sao mình không trốn, má?” Bà chỉ cười: “Trốn đi đâu, con ơi. Cả núi đều là của họ.”

Một hôm, trời mưa tầm tã, lệnh chuyển trại được đưa xuống. Nghe nói quân VNCH sắp hành quân, họ phải dời đi. Đoàn người lầm lũi trong mưa, áo quần ướt sũng. Tôi mệt, lại bị tiêu chảy, nên mẹ phải dừng bên suối để rửa ráy. Bỗng nghe xa xa tiếng “tạch tạch tạch…”, tiếng liên thanh dội qua rừng, xé toạc màn mưa. Rồi tiếng người la, tiếng rên, tiếng khóc, rồi im bặt. Mẹ tôi ôm tôi, nấp sau tảng đá, chờ rất lâu mới dám bò trở lại.

Cảnh tượng trước mắt đến giờ vẫn còn trong trí tôi. Hơn hai chục người tù nằm la liệt, máu hòa với bùn, bùn hòa với nước mưa. Không ai còn sống. Mẹ tôi run, cắn môi đến bật máu để khỏi bật tiếng khóc. Bà quỳ xuống tìm xem có ai còn thở, không có ai.Rồi lặng lẽ cõng tôi đi, bước như người mộng du. Gặp hai du kích canh gác, họ thấy mẹ con tôi liền hét lên: “Ma! Ma kìa!” Rồi bỏ chạy. Chắc họ nghĩ oan hồn hiện về đòi mạng. Còn mẹ tôi, lúc đó, chẳng còn biết mình là người hay ma.

Nhiều năm sau, đầu thập niên 1990, tôi trở lại Việt Nam, thăm ông Hai — cậu ruột bên ngoại, từng là cán bộ lão thành, chính ủy tỉnh Bình Định. Ông ngồi nhâm nhi chén trà, kể chuyện cũ bằng giọng nhẹ tênh: “Hồi đó tao làm chính ủy. Cấp trên ra lệnh ‘không giữ tù’. Giữ tốn gạo, thả thì lộ. Giết cho gọn.” Tôi nghe, tim như lạnh đi. Hóa ra, chính ông Hai – người cùng dòng máu với mẹ tôi – là người ký lệnh giết nhóm tù năm ấy. Nếu hôm đó mẹ tôi không dừng bên suối, có lẽ hai mẹ con cũng chỉ còn là hai nắm xương vô danh. Tôi không hỏi gì thêm. Chiến tranh làm người ta hóa đá, mà đá thì không còn biết xấu hổ hay thương xót.

Cái chủ trương “không giữ tù” ấy, sau này lan ra khắp nơi. Nhiều năm sau, người ta mới biết trong Tết Mậu Thân ở Huế, cũng chính từ “chủ trương” đó mà gần sáu ngàn thường dân bị giết. Những người bị trói tay, chôn sống, có khi chỉ vì là thầy giáo, y tá, linh mục, hay đơn giản là không chịu theo cách mạng. Tôi nghe kể, có người chết vẫn còn đeo cặp kính, có người bị bắn giữa lúc đang bế con. Tất cả được gói gọn trong hai chữ “giải quyết.” Thời ấy, giết người không cần lý do, chỉ cần mệnh lệnh.

Rồi chiến sự lại bùng lên năm 1972. Tôi bị kẹt ở Bắc Bình Định ba tháng, trú nhờ nhà cố ngoại. Lúc đó, cậu Năm, em ruột của mẹ, làm chỉ huy mặt trận khu vực. Thấy tôi nguy hiểm, cậu sắp xếp cho tôi trốn vào vùng quốc gia. Vì chuyện đó, cậu bị bắt, giam ở Ba Tơ suốt mấy năm trời. Cũng là máu mủ, cũng là người thân, nhưng mỗi người bị cuốn về một phía. Chiến tranh như cơn lũ, ai đứng giữa cũng bị cuốn trôi.

Sau năm 1975, người ta nói hòa bình. Nhưng trong lòng nhiều người, chiến tranh chỉ tạm nghỉ. Kẻ sống sót thì im lặng, người chết thì chẳng còn cơ hội phân trần. Người ta dựng tượng đài, hát bài ca chiến thắng. Nhưng dưới tượng, vẫn còn bao mộ không tên, bao nỗi oan bị chôn chung với bùn.

Bây giờ nghĩ lại, tôi thấy chiến tranh thật ra là một thứ bệnh truyền nhiễm của linh hồn. Nó khiến người ta tin vào những điều mình chưa từng hiểu rõ, khiến cha giết con, anh xử em, khiến con người thôi không sợ cái ác mà lại sợ… không theo phe. Trong thời chiến, tàn nhẫn được khen là kiên cường. Trong thời bình, người ta lại gọi nó là tội ác. Ranh giới giữa hy sinh và tàn bạo, chỉ khác nhau ở lúc viết lại lịch sử.

Con người, rốt cuộc, vẫn là con người, yếu đuối, sợ hãi, và luôn tìm cách biện hộ cho nỗi sợ của mình bằng danh nghĩa cao đẹp nào đó. Chiến tranh rồi cũng qua, nhưng vết thương trong lòng người còn mãi. Chỉ có mẹ tôi, mỗi khi nhớ lại, vẫn thì thầm câu nói cũ:“Trốn đi đâu được, con ơi…Cả núi đều là của họ.”

 


Monday, November 3, 2025

LƯỚT MÂY TRỜI (THƠ- AN PHÚ)

 


Lướt mây trời - thơ An Phú

 

Hướng mắt phương xa cuối chân trời

Quê mẹ ngàn dặm nhớ đầy vơi

Đã sinh ra trong thời chinh chiến

Từng bay lướt gió thật tuyệt vời

 

Kể chuyện năm xưa thủa học trò

Bao nhiêu mộng ước biến thành tro

Miệt mài kinh sử cùng sách bút

Đầu quân năm tới chẳng đắn đo

 

Soải cánh phượng bay quyết một ngày

Xung vào binh chủng có cánh bay

Tổ quốc không gian lòng dũng chí

Chiến thắng quê hương thoát đọa đày

 

Mặc áo long bào đội nón bay

Súng đeo rủng rỉnh oai hùng thay

Bom bay xé gió quân thù khiếp

Diệt bọn gian tham tàn ác này

 

Cánh thép tung hoành cả bốn vùng

Thắt khăn quàng tím mối tình chung

Yêu nước thương dân thân dâng hiến

Chẳng sợ gian nguy chẳng ngại ngùng

 

Cưỡi mây trời lửa đạn mù khơi

Xác pháo mấy ai tìm xác rơi

Con chim gãy cánh phương trời đó

Thấu nỗi đau thương tiếc rã rời

 

Hiên ngang bay bổng bốn phương trời

Dâng cả cuộc đời tổ quốc ơi

Lướt gió cưỡi mây ai nào biết

Nhìn trời xanh thẳm nhớ thương người

 

Kính tặng các anh bài thơ này

Những anh hùng hào kiệt xưa nay

Thế hệ mai sau còn khắc nhớ

Ghi ơn các anh ngày từng ngày

 

 

CƠN MƯA DẦM (THƠ- DƯ THỊ DIỄM BUỒN)

 


CƠN MƯA DẦM

 

“...Viết theo tâm sự

nữ tù cải tạo trại Tiên Lãnh...”

 

DTDB

 

Gió bấc lạnh lùng

Rét run cầm cập

Mây xám mông lung

Bầu trời mờ đục

 

Áo quần tả tơi

Tù nhân di động

Mưa sụt sùi rơi

Gió rít lồng lộng

 

Họ lầm lủi đi

Không một lời nói

Không buồn nghĩ suy

Không một câu hỏi

 

Nhọc nhằn dầu dãi

Không được nghỉ ngơi

Mưa tuôn nắng cháy…

Tiên Lãnh ngục tù!

 

"Anh hùng cải tạo

Đoạt giải luân lưu… "

Chiêu bài tàn bạo!

Đã giết hại người…

 

Tiếng cầu cứu thất thanh:

“Nữ tù lún bùn!

 

Hụt hẩn… dưới lảng!”

Cai tù quát nhanh:

 

“Tất cả câm miệng…!

Tù nhân không quyền sống…”

Nữ tù vùng vẫy...

Vùng vẫy trong bùn...

 

Tù cải tạo mặt tái xanh

Như thây người sắp ngã

Mưa bong bóng lanh chanh…

Mắt lệ khô trắng dã!

 

“Nữ tù chỉ thấy đầu và tay

vùng vẫy dưới bùn…

vùng vẫy dưới bùn

Lún dần, lún dần… mất hút!”

 

Lệ rơi mau, uất hận nghẹn ngào

Mưa nặng hột, giông gió thét gào!

Lảng bùn tràn ngập nước mưa dầm

Người nữ tù đã vào lòng đất!

 

Lệ mưa rơi!

Giọt từng giọt âm thầm...

Tiên Lãnh ơi!

Thống khổ ngất trời xanh!

 

DƯ THỊ DIỄM BUỒN

Email: dtdbuon@hotmail.com


“KIẾN, CHUỘT VÀ RUỒI...” - THƠ CHÂM BIẾM CỦA ĐẶNG XUÂN XUYẾN

 



“KIẾN, CHUỘT VÀ RUỒI...” - THƠ

CHÂM BIẾM CỦA ĐẶNG XUÂN XUYẾN

*

Giữa bối cảnh xã hội nhiễu nhương với những thông tin thật giả lẫn lộn, bài thơ "KIẾN, CHUỘT VÀ RUỒI..." của Đặng Xuân Xuyến nổi lên như một tiếng nói phản biện mạnh mẽ và sắc sảo. Tác phẩm không chỉ là một áng thơ cảm tác ngẫu hứng từ vụ việc của nhà văn Nguyễn Quang Lập và tập đoàn Tân Hiệp Phát, mà còn là một bản tuyên ngôn nghệ thuật, phơi bày sự tha hóa của người trí thức trong thời đại đầy rẫy những cám dỗ. Bằng cách sử dụng hình ảnh ẩn dụ đầy thâm thúy và ngôn ngữ châm biếm sâu cay, Đặng Xuân Xuyến đã khéo léo vẽ nên một bức chân dung méo mó, suy đồi, đặt ra câu hỏi day dứt về đạo đức và lương tri của những người cầm bút.

KIẾN, CHUỘT VÀ RUỒI...

- Cảm tác khi cư dân mạng nói về

Bọ Lập và Chuyện nhà Dr Thanh -

.

Hóa thân "Kiến, chuột và ruồi"

Lẽ nào lạc giọng với Ruồi Dr Thanh?!

.

Có về "Đời cát" cùng anh

Mà coi "Ký ức vụn" thành bút cong!

.

Tưởng rằng "nói trạng" là xong

Người thiên hạ cứ vần chong chóng chiều!

.

"Thổi kèn" vội quá hóa liều

"Mảnh đời đen trắng" lại tiêu mất rồi!

-----
"...": tên các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Quang Lập.

*.

Hà Nội, 09:09ngày 15/04/2023

ĐẶNG XUÂN XUYẾN

 

1. PHÂN TÍCH NGHỆ THUẬT

Bài thơ "KIẾN, CHUỘT VÀ RUỒI..." của Đặng Xuân Xuyến, một tác phẩm cảm tác từ những lùm xùm trên mạng xã hội, không chỉ là một áng thơ tự do mang tính thời sự mà còn là một bản tuyên ngôn nghệ thuật đầy ẩn ý về những nhiễu nhương trong đời sống đương đại. Tác phẩm được khơi nguồn từ vụ việc của nhà văn Nguyễn Quang Lập (Bọ Lập) và lùm xùm của gia đình ông chủ Tân Hiệp Phát (Dr Thanh), từ đó trở thành một lời bình luận xã hội sâu sắc, thể hiện sự trăn trở của tác giả trước những biến động của thời cuộc.

1. Hình tượng ẩn dụ và tính biểu tượng

"Kiến, chuột và ruồi...": Tác giả sử dụng một cách tinh tế hình tượng các loài vật nhỏ bé, tầm thường trong xã hội để ẩn dụ cho những hành vi của con người.

"Kiến" có thể đại diện cho những con người cần mẫn nhưng dễ bị lợi dụng, cuốn theo những dòng chảy phức tạp.

"Chuột" ám chỉ những kẻ lén lút, vụng trộm hoặc cơ hội chỉ biết trục lợi.

"Ruồi" đại diện cho những kẻ hám lợi, thích bới móc, tạo thị phi.

"Bọ Lập" và "Dr Thanh": Đây là hai hình tượng có tính biểu tượng cao. Một bên đại diện cho tiếng nói độc lập, giới tri thức (Bọ Lập) và bên kia đại diện cho giới kinh doanh, quyền lực (Dr Thanh). Sự đối lập này đã tạo ra một bức tranh đa chiều, kịch tính về các tầng lớp xã hội hiện đại.

"Ruồi Dr Thanh": Cụm từ này không chỉ là một sự kết hợp ngẫu nhiên mà còn là một ẩn dụ đầy châm biếm. Nó chỉ ra một sự thật rằng, đôi khi những cá nhân nhỏ bé ("ruồi") lại có thể bị thao túng để phục vụ cho những thế lực có tiền bạc và quyền lực ("Dr Thanh").

2. Ngôn ngữ châm biếm sắc sảo

Thế giới văn chương bị bóp méo: Đặng Xuân Xuyến đã khéo léo lồng ghép các tác phẩm của Nguyễn Quang Lập như "Đời cát" và "Ký ức vụn" vào bài thơ, nhưng với một giọng điệu đầy mỉa mai.

"Mà coi Ký ức vụn thành bút cong!": Đây là một câu thơ đắt giá, thể hiện sự bóp méo, xuyên tạc sự thật, dùng ngòi bút để phục vụ cho những mục đích không chính đáng.

Sự a dua của dư luận: Hình ảnh "người thiên hạ cứ vần chong chóng chiều" là một ẩn dụ xuất sắc cho sự a dua, thiếu chính kiến của đám đông. Chong chóng quay theo chiều gió, cũng như dư luận dễ dàng bị lôi kéo bởi những thông tin không rõ ràng, chưa được kiểm chứng.

Thái độ mù quáng và nông nổi: Câu "Thổi kèn vội quá hóa liều" tiếp tục chỉ trích những hành động mù quáng, hành động vội vã mà thiếu suy nghĩ. "Thổi kèn" ở đây là hành vi tung hô, ca ngợi mà không có căn cứ, cuối cùng lại gây ra hậu quả xấu.

3. Ý nghĩa và giá trị

Phê phán hiện thực xã hội

Bài thơ không chỉ là một lời bình luận về một sự việc cụ thể mà còn phản ánh một vấn đề chung của xã hội hiện đại: sự nhiễu loạn thông tin trên mạng xã hội, sự dẫn dắt và thao túng dư luận.

Cảnh tỉnh về đạo đức và lương tri

Thông qua hình ảnh "bút cong", Đặng Xuân Xuyến đã lên án một cách mạnh mẽ sự suy đồi đạo đức trong giới cầm bút. Tác phẩm đặt ra một câu hỏi đau đáu về vai trò của người trí thức trước những cám dỗ vật chất.

Vai trò của người trí thức trong xã hội

Đây không chỉ là một bài thơ châm biếm mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của người trí thức trong việc bảo vệ sự thật, giữ gìn lương tri. "Mảnh đời đen trắng lại tiêu mất rồi!" cho thấy một sự thật đau lòng: khi sự vội vã và a dua lấn át, những sự thật, những điều đúng đắn sẽ bị vùi lấp.

 

2. HÌNH TƯỢNG NGUYỄN QUANG LẬP 

QUÁ TRÌNH THA HÓA QUA NGÔN TỪ

Bài thơ "KIẾN, CHUỘT VÀ RUỒI..." của Đặng Xuân Xuyến không chỉ là một áng thơ tự do mang đậm hơi thở thời sự mà còn là một tác phẩm phản biện sâu sắc, lấy hình tượng một nhân vật văn học cụ thể để soi chiếu vấn đề suy đồi đạo đức của người trí thức trong xã hội nhiễu nhương. Bằng việc lấy cảm hứng từ những lùm xùm trên mạng xã hội liên quan đến nhà văn Nguyễn Quang Lập (Bọ Lập) và vụ việc của tập đoàn Tân Hiệp Phát (Dr Thanh), tác giả đã kiến tạo một bản tuyên ngôn nghệ thuật đầy ẩn ý, thể hiện nỗi thất vọng sâu sắc trước một tượng đài văn học bị lung lay.

1. Hóa thân và sự tha hóa:

"Hóa thân 'Kiến, chuột và ruồi' / Lẽ nào lạc giọng với Ruồi Dr Thanh?!": Câu thơ này mở đầu bằng một phép chơi chữ đầy ý vị. Đặng Xuân Xuyến đã tái sử dụng chính nhan đề tác phẩm của Nguyễn Quang Lập để ám chỉ sự thay đổi lập trường của ông. Những hình ảnh "kiến, chuột, ruồi" vốn từng đại diện cho những thân phận nhỏ bé, yếu thế, nay lại được dùng để châm biếm chính người sáng tạo ra chúng.

Phép tương phản "lạc giọng": Câu hỏi tu từ "lẽ nào lạc giọng..." là một lời mỉa mai sắc lẹm, đặt ra nghi vấn về sự tha hóa của một trí thức. Một người từng được coi là tiếng nói độc lập, thẳng thắn, nay lại "lạc giọng" để lên tiếng bảo vệ một doanh nghiệp đang dính vào bê bối, cho thấy một sự chuyển biến từ chính trực sang thiếu dứt khoát, thậm chí là thỏa hiệp vì lợi ích.

2. Bóp méo giá trị:

"Có về 'Đời cát' cùng anh / Mà coi 'Ký ức vụn' thành bút cong!": Đặng Xuân Xuyến đã vận dụng tài tình chính các tác phẩm của Nguyễn Quang Lập để tố cáo sự suy đồi của ông. "Đời cát" gợi lên một cuộc đời vô thường, đầy đau khổ, trong khi "Ký ức vụn" là những ghi chép chân thực. Tuy nhiên, việc “coi Ký ức vụn thành bút cong" là một lời kết tội nặng nề, chỉ ra sự bẻ cong ngòi bút, viết sai sự thật, viết theo hướng có lợi cho kẻ có quyền lực.

"Bút cong" là hình ảnh mang tính biểu tượng cao, không chỉ đơn thuần là sự thiếu thẳng thắn mà còn là sự phản bội lại lý tưởng ban đầu của một người làm văn chương.

3. Thất thế và bị chế giễu:

"Tưởng rằng 'nói trạng' là xong / Người thiên hạ cứ vần chong chóng chiều!": Ở đây, tác giả mỉa mai rằng Nguyễn Quang Lập đã nhầm tưởng việc phát ngôn một cách thiếu căn cứ là đủ để thể hiện vai trò của mình.

"Vần chong chóng chiều" là một ẩn dụ đắt giá, thể hiện sự quay lưng và chế giễu của dư luận. "Chong chóng" xoay theo chiều gió, ám chỉ sự bất định và dễ bị thao túng. Hình ảnh này cho thấy sự mất lòng tin của công chúng, khiến tiếng nói của người trí thức không còn giá trị.

4. Hậu quả của sự thỏa hiệp:

"'Thổi kèn' vội quá hóa liều / 'Mảnh đời đen trắng' lại tiêu mất rồi!": Hành động "thổi kèn" (tâng bốc, ca tụng) một cách thiếu suy xét đã dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

"Mảnh đời đen trắng" trong bối cảnh này không chỉ là một tác phẩm của Nguyễn Quang Lập mà còn là một ẩn dụ cay đắng về sự phân định đúng sai, thiện ác. Chính thái độ thiếu chính trực, thỏa hiệp của nhà văn đã làm mất đi cái "trắng" trong cuộc đời ông, khiến uy tín và danh dự bị hủy hoại.

 

LỜI KẾT

Bài thơ "KIẾN, CHUỘT VÀ RUỒI..." là một tác phẩm châm biếm đặc sắc, không chỉ nhắm vào một cá nhân mà còn đặt ra một vấn đề phổ quát về sự tha hóa của người trí thức trước những cám dỗ vật chất và quyền lực. Đặng Xuân Xuyến đã sử dụng một cách tinh tế các hình ảnh ẩn dụ, câu hỏi tu từ và các tác phẩm của chính đối tượng để tạo nên một bức chân dung méo mó, suy đồi. Tác phẩm này không chỉ là lời cảnh tỉnh cho giới cầm bút mà còn là tiếng chuông báo động về sự nhiễu loạn thông tin và sự a dua của dư luận trong xã hội hiện đại. Đây là một đóng góp quan trọng cho dòng văn học phản biện, thể hiện sự trăn trở của một người cầm bút trước sự biến chất của những giá trị từng được tôn vinh.

*.

NGUYỄN THỊ LAN ANH 

Địa chỉ: Khu Bình Minh, phường Phạm Ngũ Lão

thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương.