Friday, July 1, 2016

CA DAO MIỀN BIỂN PHÚ YÊN (Ngô Sao Kim)



Phú Yên:
Xoài đá trắng
Sắn Phương lụa
Tiếng đồn chợ xổm nhiều khoai
Đất đỏ nhiều bắp, La Hai nhiều đường.





CA DAO MIỀN BIỂN PHÚ YÊN
(Ngô Sao Kim)
 
Phú Yên là một tỉnh nhỏ nằm trải dọc duyên hải miền Trung, giáp giới tỉnh Bình Định ở phía Bắc và với tỉnh Khánh Hòa ở phía Nam.
Phú Yên cnhững quận có biển: Như:
  Sông Cầu
  Tuy An
  Tuy Hoà ...




Phần phía Bắc Phú Yên bờ biển nhiều chỗ lồi lõm khúc khuỷu, tạo ra nhiều đầm, vịnh, đảo và bán đảo. Bờ biển phía Nam thuộc thị xã Tuy Hòa,  phần lớn là những bãi cát bằng phẳng hơn .
Đi từ phía Bắc vào, đầu tiên là mũi Bàng Than giáp ranh giới phía Nam tỉnh Bình Định. Vào một chút nữa là đầm Cù Mông - Ở đầm này có Hòn Nần. Trên Hòn Nần có miếu Công thần đựng lên từ thời Nguyễn - Gia Long.
Đầm Cù Mông ở xã Xuân Lộc ( Sông Cầu) là địa danh có nhiều ca dao còn truyền miệng lại trong dân gian.
Đầm Cù Mông có bán đảo Vĩnh Cửu (xã Xuân Hòa) che chắn phía ngoài. Cuối đầm có cửa biển nhổ tại Hòn Tôm.
Xuôi xuống phía Nam có Vũng Quan, nhô ra biển Đông có mũi ông Diên rồi lõm vào là Vũng Mò O. Xuống phía Nam, bán đảo Từ Nham (xã Xuân Thịnh) chắn gió cho Vịnh Xuân Đài.
Trong Vịnh Xuân Đài có các Vũng Dông, Vũng Lấm, Vũng Chào, Vũng La . Trên bờ có thị trấn Sông Cầu ; ở đây từ xưa đã lưu truyền nhiều câu ca dao nhắc tới văn hóa địa phương này.
Dịch xuống phía Nam Vịnh có cù lao Ông Xá, Gành Đỏ ... xuống tí nữa là cửa biển Tiên Châu. Phía Nam Tiên Châu có chợ Giã (xã An Ninh Tây), có Gành đá Đĩa (xã An Ninh Đông) nằm trong Vũng Chào. Tiếp vào là mũi nước Giao. Phía Đông mũi nước Giao là Bãi Bàng (Thôn Phú ốc, xã An Ninh Đông). Đi tiếp vào là bán đảo An Hải. Ở đây có mả Cao Biền tọa lạc trên ngọn đồi thấp nhìn ra biển. Bán đảo An Hải che chắn sóng cho Đầm Ô Loan ở phía trong. Phía Nam bán đảo An Hải có Gành Hàu thuộc xã An Hòa. Phía ngoài Gành Hàu có Cù Lao Mái Nhà, xuống phía Nam có đảo Hòn Yến (thuộc xã An Hòa,  Tuy An). Hòn Yến, chợ Yến cũng là đề tài mà nhiều câu ca dao nhắc đến.
Đi qua Hòn Yến vào xã An Chấn, có chợ Ma Liên nổi tiếng, có Gành ông Gành Bà. Rời An Chấn đi vào bờ biển đẹp Long Thủy (ngày trước gọi là Mỹ Á) thuộc xã An Phú, Tuy An. Ngoài biển Long Thủy có các Cù Lao Hòn Chùa, Hòn Than, Hòn Dứa …
Bắt đầu từ đây đi vào Nam đến Mũi Điện là Bãi Ngang toàn cát trắng rì rào sóng vỗ với rặng phi lao xanh biếc thuộc thị xã Tuy Hòa . Ở đây có cửa sông Đà Rằng, có làng Phú Câu (phường 6) với các địa danh núi Nhạn tháp, Sông Dinh, chợ Dinh xưa ở nội thị Tuy Hòa- Rồi vào cửa Đà Nông (sông Bàn Thạch), bãi Tiên, Mũi Điện (còn
gọi là Mũi Nạy, Mũi Kê Gà) có ngọn Hải Đăng. Vòng xuống phía Nam rẽ vào vũng Rô có hòn Đá Bia là cực Nam của Phú Yên
Văn hoá dân gian Phú Yên đã có từ 400 năm trở lại đây rất phong phú, đa dạng. Ngoài văn hóa lễ hội, ẩm thực, phong tục tập quán ... trong văn hóa phi vật thể như huyền thoại, truyền thuyết, truyện kể dân gian còn có câu ca dao, tục ngữ mà ca dao ở đây đã thể hiện bằng các loại hò: hò khoan, hò bá trạo, hò kéo lưới, hò giã gạo, hò kéo vải, chằn nón vv ... và đặc biệt trong hát ru em ở miền biển Phú Yên cũng lấy từ câu ca dao mà ra. Trong hàng nghìn câu ca dao truyền miệng khắp vùng bờ biển Phú Yên, trong đó tôi xin trích ra đây những câu ca dao chỉ riêng miền biển Phú Yên mới có. Ví như ở đầm Cù Mông xã Xuân Lộc (Sông Cầu) có những câu ca dao :
-Cá ngon là cá Cù Mông
-Gạo ngon là gạo ở đồng Phú Dương
Đặc sản ở Cù Mông là món mắm ốc:
- Mắm ốc Cù Mông là
Bán thông khắp chỗ
Vợ con chịu khổ
Ráng bắt cho nhiều
Làm mắm đầy niêu
Tết đem chợ bán
Ở đây cá mắm đều ngon nức tiếng nên ngày xưa nhiều nghe thuyền lui tới bán buôn, buôn bán rộn ràng:
Nữ: - Chiếc thuyền ốc chèo qua vũng Hến
Chiếc ghe câu đậu bến Cù Mông
Anh đi em ngóng em trông
Kẻ buôn người bán, chợ đông rộn ràng
Nam: - Chiếc thuyền ốc chèo qua cồn Hến
Chiếc ghe câu đậu bến Cù Mông
Anh đi có nhớ anh không ? …
Vùng làm muối ven biển phía Bắc Phú Yên cũng có những câu ca dao trào phúng như:
Trung Trinh, Đá Tượng, Bãi Đồng,
Em ưng Đá Tượng, mắc lòng Trung Trinh
(các địa danh trên đều ở xã Xuân Phương, huyện Sông Cầu)
Dịch xuống phía Nam có vịnh Xuân Đài. Trong vịnh Xuân Đài có vũng Dông, vũng Lấm, vũng Chào ... cũng là một địa danh biển Phú Yên có nhiều câu ca dao nhắc đến:
- Vũng Dông, Vũng Lâm, vũng Chào
Vũng La, Vũng Sứ, vũng nào cũng thương
Ở vịnh Xuân Đài có con sông Tam Giang chảy vào - Trên bờ Tam Giang có thị trấn Sông Cầu. Đây là nơi người Pháp đô hộ đặt làm tỉnh lỵ Phú Yên từ năm 1899 đến năm 1945. Vì vậy có nhiều ca dao địa phương nhắc đến Tam Giang và Sông Cầu:
-Nước ròng chảy thấu Tam Giang
Sầu đông chín rụng sao chàng bặt tin ?
Bốn mùa Xuân hạ thu đông
Thiếp ngồi vá lưới những trông bóng chàng
Dừa xanh trên bến Sông cầu
Dừa bao nhiêu trái, dạ em sầu bấy nhiêu ...
-Chợ Sông Cầu 1 tháng 6 phiên
Anh đi khổng đặng, gởi lời nguyền thăm em ...
- Ngó vô Vũng Lâm Sông Cầu
Cù lao Ông Xá đứng hầu ngoài khơi . . .



Xịch xuống phía Nam có cửa biển Tiên Châu thuộc xã An Ninh Đông. Những đề tài dân gian ca ngợi.
- Mặn mà nước mắm Tiên Châu
Khoai lang Bàu súng, rau câu Xuân Đoài
- Tiên Châu có bãi cát vàng
Có cầu Vạn Củi có hàng dừa xanh
- Thôn Tiên Châu nối liền gành đỏ
Lỡ thương nhau rồi, anh bỏ sao nên ?
Phía Nam Tiên Châu có chợ Giã (nay thuộc xã An Ninh tây)
- Chiếc tàu Tây (nó) bổ vây chợ Giã
Giặc đánh tưng bừng, khoan đã quớ anh ...
- Ngó lên nhà lớn ông Tây
Ngó xuống chợ Giã đá xây 2 hàng ...
- Ngó lên trời thấy chiếc tàu bay
Ngó xuống chợ Giã thấy ông Tây trao bồ . . .
Ở các xã thuộc miền biển Tuy An có các xóm dân cư đặt tên xóm theo nghề nghiệp của ngư dân:
- Xóm Đò xóm Chụt không xa
Cách 1 cụm đá, chia ra hai làng …
- Em ngồi cửa Bô ngó vô cửa Lý
Thấy miệng anh cười đẹp ý em thương …
Xịch vô phía trong lại có những câu ca dao nói đến Bãi Bàng và tình cảm giữa con trai con gái vùng biển:
-Ngó ra sóng bủa Bãi Bàng
Một ngày xa bạn, ăn vàng không ngon
- Chiều chiều sóng vỗ Bãi Bàng
Một ngày xa bạn ăn vàng không ngon
Cũng nguyền một tấm lòng son
Nhớ em nước mắt nhỏ mòn con ngươi
(Bãi Bàng thuộc thôn Phú ốc, xã An Ninh Đông, Tuy An)
Đầm Ô Loan: Đầm Ô Loan ở giữa Tuy An là một danh thắng đẹp quốc gia của Phú Yên.
- Anh ngồi đầm Ô ngó vô cửa Mỹ
Thấy miệng em cười mủ mỉ mà thương ...
-Ô Loan nước lặng như tờ
Thương người chiến sĩ dựng cờ cần Vương ...
- Lẻ loi như cụm núi Sầm
Thản nhiên như mặt nước đầm Ô Loan




(đây là câu ca dao mới nhưng đã được truyền khẩu rộng rãi trong nhân dân Phú yên)
Bán đảo An Hải : Thuộc xã An Hải , huyện Tuy An - B án đảo An Hải che chắn phía ngoài cho đầm Ô Loan (nước lặng như tờ) . Ở đây có thôn Đầm Môn, có mả Cao Biền (theo truyền thuyết vùng duyên hải Phú Yên)
Nam:. - Hỏi em ở tổng huyện nào ?
Xưng danh xưng tánh, anh chào làm quen!
Nữ: Tuy An là huyện, An Hải là làng,
Nói cho anh biết, gặp nàng phải thưa!
- Cao Biền chết tại đầm Môn
Trên sơn dưới thủy, trời chôn Cao Biền
- Cao Biền ơi hỡi Cao Biền
Biền cao chi lắm để phiền lòng ta ...
- Ngó ra ngoài mả Cao Biền ~
Thấy đôi chim nhạn đang chuyền nhành mai ...
Gành Hàu: là thôn Tân Hòa, xã An Hòa,  Tuy An:
-Thu về lại nhớ miếng hàu
Chèo ghe sang xóm gành Hàu uổng công.
- Quê nhà em ở gành Hà u
Chèo ghe vớt sứa, rau cau nhọc nhằn …
Hòn Yến : là hòn đảo che gió chướng cho thuyền câu ngư dân , là thắng cảnh đẹp, là nguồn cảm hứng cho ca dao.
- Ngó ra Hòn Yến ba lần
Thấy anh ở trần trong dạ xót xa . . .
- Anh về dưới Yến mây che
Biểu em ở lại đừng nghe nơi nào
- Ngó vô Hòn Yên xanh xanh
Thấy em đan lưới, thấy anh kéo mành ...
- Anh về ngoài Yến tạ lăng .
Bỏ em kéo vải sáng trăng một mình!
- Không biết ai mà mướn năm tiền
Bắt cầu ngoài Yến cho liền tân lang ...
- Hồi nào gạo trắng Quán cau.
Cá thu chợ Yến anh lắc đầu chê hôi
Bây giờ đáng số anh ơi
Một phần khoai một phần bắp anh thôi kéo lừa
Xã An Chấn có chợ Ma Liên, một cái chợ huyền thoại của Phú Yên:
- Anh về ở trỏng Ma Liên
Anh nhớ ra liền kẻo để em trông

Biển Long Thủy: tên xưa thường gọi là Mỹ Á, thuộc xã An Phú,  Tuy An là nơi có nhiều dừa xanh bóng mát, có bãi cát biển làm bãi tắm tuyệt vời cho du khách. Từ xa xưa Mỹ Á, Long Thủy đã gợi nhiều cảm hứng cho ca dao Phú Yên.
- Ai về Mỹ Á chi lâu
Để em ôm chiếc thuyền câu đợi chờ?
- Xuân Đài nhiều mướp nhiều dưa
Long Thủy nhiều mắm, nhiều dừa nước ngon
- Muốn về Mỹ Á ăn dừa
Sợ e sóng lớn nó đùa lộn vô.
- Lấy chồng Phú Cốc sợ beo
Lấy chồng Mỹ Á hồn treo cột buồm


Ngoài khơi Long Thủy có Hòn Chùa, Hòn Dứa, Hòn Than:
- Ngó ra Hòn Dứa , Hòn Than
Hòn Chùa bãi cát chứa chan nỗi sầu
Anh muốn qua thì bắt nhịp cầu
Thăm nàng tri kỷ dãi dầu nắng mưa
- Ngó ra Hòn Dứa tăm tăm
Thấy anh kéo lưới bịt khăn đầu rìu ...
- Ngó ra Hòn Dứa, Hòn Chùa
Anh đi đánh cá không chừa một con ...


Tiếp tục bãi cát dài dọc bờ biển phẳng lặng vào đến cửa sông Đà Rằng. Ở đây có thị xã Tuy Hòa là tỉnh lỵ Phú Yên hiện nay. Thị xã Tuy Hòa là nơi xưa nhà Nguyễn đặt làm trấn biên Dinh nên ca dao cũ còn lưu truyền vết tích chợ Dinh, sông Dinh, tháp Dinh:
- Sông Dinh ai bới ai đào
Khiến cho dòng nước chảy vào vòng cung ?
- Nước nào trong bằng nước sông Dinh .
Đố ai ăn ở chung tình bằng em ?
- Nước nào ngon bằng nước sông Dinh
Trà Ô Long đủ vị súc bình còn thơm
- Cũng vì ngọn nước sông Dinh
Nay trừng mai rặc, điệu chung tình nổi trôi
- Ra đi có đệ có huynh
Cầu Sông Ba có gãy, cầu sông Dinh bắt liền
-Em đố anh con rít mấy chưn ?
Cầu Ô mấy nhip, chợ phiên Dinh có mấy người ?
Chợ phiên Dinh đông cả ngàn người
Nghèo khôn khó kiếm (chứ) thiếu chi người giàu sang ?
Nữ. - Hồi hôm giờ hò hố binh linh
Giờ em hỏi thiệt tháp Dinh ai trồng ? . . .
Nam:. - Ngó "dìa" tháp Nhạn Tuy Hòa
Nín nghe câu đáp vậy mà của anh.
Phù già đuổi giặc thình lình
Hời kia nhảy mất, bỏ lại tháp Dinh rõ ràng ...

Ở cửa sông Đà rằng có làng cá Phú Câu xưa (nay là phường 6 thị xã Tuy Hòa) :
- Ai làm gành đá hệt vôi
Phú Câu hệt cá, em thôi bồi hồi ...
- Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Trông về núi Nhạn mà yêu Tuy Hòa ...
Bãi biển Tuy Hòa từ Long Thủy vào đến cửa sông Bàn Thạch (cửa Đà Nông) thường gọi là bãi Ngang vì bên ngoài không có đảo chắn sóng như ở biển Nha Trang cho nên mùa đông gió bấc thổi vào mạnh, thường đưa cát vào lấp các cửa sông Đà Rằng, Bàn Thạch Con đường cát bụi mấy hàng phi lao ...
Vào đến cửa Đà Nông (sông Bàn Thạch). Ở đây có các lò 2, lò 3 chế biến cá biển (thuộc xã Hòa Hiệp, huyện Tuy Hòa): ca dao xưa chế diễu:
-Ham chi con cá ċ Rằn
Bỏ cha bỏ mẹ theo thằng Lò Ba
Mũi Điện (còn có tên là Mũi Nạy, mũi Kê Gà) ở đây có ngọn Hải Đăng, là nơi đón mặt trời mọc sớm nhất của Đông Dương. Ca dao ở đây nói về thời tiết:
-Trời chớp Mũi Nạy thức dậy mà đi
Trời chớp Đề Gi nằm nhà mà ngủ
-Trời chớp Ba Gia ở nhà mà ngủ .
Trời chớp Mũi Nạy thức dậy mà đi
- Mũi Nạy có hòn đá Bia
Bãi Nồm nằm trước dựa kề Vũng Rô
Vũng Rô hiện nay là một hải cảng quan trọng ở phía Nam tỉnh Phú Yên. Ngày xưa chưa có phương tiện theo dõi thời tiết hiện đại để đi biển, ngư dân đã có câu ca dao nằm lòng về biển động:
- Lập lòe trời chớp Vũng Rô
Mây che Hòn Yến, gió vô Chóp Chài
- Chóp Chài độ i mũ, mây phủ đá Bia
Ếch nhái kêu lia, trời mưa như trút ...
Ở Vũng Rô có Hòn Đá Bia (Thạch Bi Sơn) xưa là cột mốc lịch sử có nhiều huyền thoại, nay là cảnh quan du lịch hấp dẫn. Từ xưa đã có những câu ca dao :
- Anh hỏi em cột phương ai trồng ?
Đá Bia ai dựng, Gành Rồng ai xây ?
- Trăng tròn lên đỉnh ông Bia
Chiều chiều con nhạn bay "dìa " non cao ...
- Sông Bàn Thạch quanh co uốn khúc
Núi đá Bia cao vút từng mây . . .
Non kia núi nọ còn đây
Mà người non nước ngày nay phương nào ?
-Chiều chiều mây phủ đá Bia
Đá Bia mây phủ, chị kia mất chồng ...
Trong ngư dân miền biển Phú Yên ngày nay vẫn còn lưu truyền câu ca dao trên đường biển qua Phú Yên như sau:
- Hòn Dứa, Hòn Chùa nằm ngang
Hòn Than chính giữa, Chóp Chài thấu trong
Nhạn Tháp nay đã sửa xong
Cửa Dinh, Đà Diễn, Đà Rằng phía Nam
Ngoài khơi có lố chất chồng .
Trong bờ có mũi, giữa dòng có kênh
Bãi Xép nằm kề bãi Tiên
Ghé vô: củi, nước phi nguyền thỏa thuê
Mũi Nạy ăn cận nằm kề .
Giáp mặt trông về ló dạng bãi Môn
Mũi Điện băng qua Mò O
Nồm, Nam, Bấc chướng ghé vô phương nào ?
Hòn Nưa chân tháp chân cao
Bẻ lái xen vào bãi vỗ sóng ngang v.v ...
Trên đây tôi đã dẫn chứng những câu ca dao có liên quan các địa danh miền biển Phú Yên. Ngoài ra còn nhiều câu ca dao khác lưu truyền trong ngư dân Phú Yên nói về nghề biển đã trải qua sàng lọc nhiều năm, nay còn lại những ca dao quý giá .
- Tiếng đồn con gái đất đò
Chèo ghe đóng đáy, miệng hò có duyên
- Cầm cần câu cá liệt xuôi
Nấu canh rau hẹ mà nuôi mẹ già
- Cầm chài mà vãi con cá căng
Cá căng mược cá, chài văng mược chài
- Bữa nay anh gối tay nàng
Bữa mai ra biển anh gối đàn giây neo
Nữ :- chim quyên ăn hột lúa nhe
Sao sao cũng đợi chiếc ghe anh về
Nam:. - Đường đi mặt biển chân trời
Biết đâu mà hẹn thiệt lời với em ?
- Giêng sâu gàu xuống bon bon
Có con cá trích phụ con cá trà u
Hỏi thăm chánh tổng nôn giàu
Đem con cá trích về bàu thả chơi ?
-Ngó ra ngoài biển ba lần
Thấy anh ở trần trong bụng xót xa ...
-ẳm em mà bỏ xuống gành
Kéo neo tàu chạy sao đành chú lái ơi ?
-Ngồi buồn chẳng chịu tiếp gai
Tới khi đánh cá, mượn chài ai cho ?
KẾT LUẬN: Ca dao miền biển Phú Yên là một khía cạnh nhỏ của  miền biển Phú Yên. Qua chắc lọc nhiều nằm, nay còn lại những câu ca dao hay lưu lại trong trí nhớ những người già, dùng làm hát ru em và các loại hò khác. Cũng là một vốn quý của dân tộc, cần bảo tồn lưu giữ.
Post a Comment