MÂU THUẪN CUỘC ĐỜI CỦA TÌNH BÁO PHẠM XUÂN ẨN…(FB. MY THUY)

 MÂU THUẪN CUỘC ĐỜI CỦA TÌNH BÁO PHẠM XUÂN ẨN…

Để hiểu Phạm Xuân Ẩn, cần đặt ông vào đúng thời điểm ông hình thành lập trường - Ông trưởng thành và chọn con đường của mình vào thập niên 1940–1950, khi phong trào giải thực dân đang ở đỉnh cao toàn cầu. Phán xét ông bằng những gì ta biết sau 1975 hay sau 1989 là áp đặt nhận thức của người đến sau lên quyết định của người đi trước.

Những gì được ghi lại qua các cuộc phỏng vấn và hồi ký của người tiếp xúc trực tiếp với ông cho thấy một bức tranh phức tạp: ông thừa nhận sau 1975 có nhiều điều khiến ông thất vọng - cách quản lý kinh tế, sự cứng nhắc ý thức hệ, cách đối xử với nhiều người từ phía bên kia. Ông từng nói đại ý rằng ông "yêu nước chứ không yêu chủ nghĩa", và có cảm xúc phức tạp khi nhiều bạn bè miền Nam phải đi cải tạo hoặc ra nước ngoài. Tuy nhiên ông không tuyên bố mình đã làm sai, không từ bỏ lập trường đã chọn, và vẫn khẳng định mục tiêu lớn nhất là thống nhất đất nước. Có thể mô tả trạng thái của ông là vỡ mộng một phần về thực tế sau chiến tranh - nhưng không phải sự ăn năn theo nghĩa phủ nhận con đường đã đi.

Về danh tính tổ chức: ông được xác nhận là làm gián điệp cho Mặt trận Giải phóng miền Nam (NLF), không trực tiếp là nhân viên tình báo Hà Nội - dù NLF vận hành trong chuỗi Đảng CS. Thông tin từ ông chuyển về qua mạng lưới H63 đến Trung ương Cục miền Nam rồi mới lên Bộ Chính trị. Sau 1975, ông được thăng hàm tướng trong Quân đội Nhân dân Việt Nam - các nguồn tiếng Việt chính thống ghi nhận là thiếu tướng tình báo, dù một số nguồn tiếng Anh chỉ ghi chung là "general".

Về động cơ, ông gần với kiểu điệp viên hoạt động vì niềm tin chính trị lâu dài - không phải vì tiền. Có thể so sánh với Kim Philby, người làm việc cho Liên Xô dù xuất thân tầng lớp thượng lưu Anh.

Năm 1957–1959, Đảng cử ông sang Mỹ học báo chí tại Orange Coast College ở miền nam California - một community college nhỏ, không phải đại học lớn - rồi thực tập tại tờ Vallejo Times-Herald trước khi trở về. Ông làm việc nhiều năm cho Time và Reuters, hiểu rõ xã hội Mỹ, và không ngây thơ về những hạn chế, cứng nhắc của miền Bắc. Nhưng ông nhìn cuộc chiến trước hết là cuộc chiến thống nhất dân tộc, không phải bài toán so sánh mô hình chính trị. Hệ quy chiếu của ông là: độc lập và thống nhất trước, mô hình chính trị tính sau.

Vỏ bọc nhà báo tạo ra một loại căng thẳng đặc thù mà các vỏ bọc khác không có. Điệp viên dùng vỏ bọc thương nhân hay giáo viên có thể tồn tại ở mức tối thiểu trong vai trò đó. Nhưng làm báo cho Time thì khác: ông buộc phải làm báo thực sự và làm tốt, nếu không vỏ bọc sụp đổ.

Điều đó có nghĩa ông phải quan sát và phân tích cuộc chiến một cách trung thực, đôi khi viết những điều không có lợi cho phía mình. Ông được đồng nghiệp phương Tây đánh giá cao về nghề - không phải vì che giấu thực tế, mà vì phân tích sắc bén. Nghĩa là ông sống hai vai không chỉ về mặt tổ chức, mà còn về mặt nhận thức: liên tục xử lý thông tin theo hai hệ quy chiếu cùng lúc - một của nhà báo cần trung thực với độc giả, một của điệp viên cần trung thành với nhiệm vụ. Đó là mâu thuẫn không thể giải quyết hoàn toàn, chỉ có thể sống cùng.

Sự vỡ mộng đó diễn ra trong một bối cảnh không kém phần trớ trêu: chính hệ thống ông phục vụ cũng không bao giờ tin ông hoàn toàn. Ngay sau khi Sài Gòn sụp đổ, ông bị thẩm vấn, quản thúc tại gia, và phải vào trại cải tạo một năm - dù bản thân ông mô tả đó là trại "nhẹ hơn". Về sau ông được phong Anh hùng và thăng hàm tướng, nhưng không được trao quyền lực chính trị thực sự, bị hạn chế tiếp xúc người nước ngoài, và theo một số tài liệu là bị theo dõi nhất định vì mạng lưới quan hệ rộng với người Mỹ và phương Tây.

Trong thực tế tình báo quốc tế, đây không phải ngoại lệ. Người hoạt động cài cắm lâu dài trong lòng đối phương luôn mang theo một dấu hỏi không thể xóa: liệu có bị ảnh hưởng, bị mua chuộc, hay bị khống chế ngược? Tính độc lập cao - điều điệp viên giỏi buộc phải có - lại là thứ hệ thống chính trị tập trung ít chấp nhận nhất. Nghịch lý này không chỉ xảy ra ở một phía: Oleg Gordievsky, điệp viên KGB chuyển sang cộng tác với tình báo Anh (MI6), cũng không được trao quyền lực thực sự sau khi đào thoát sang phương Tây - được bảo vệ, được dùng như nguồn thông tin, nhưng không được tin tưởng hoàn toàn. Hệ thống nào cũng vậy: tin công trạng, nhưng không bỏ hoàn toàn sự cảnh giác.

Phần lớn những gì ta biết về nội tâm Phạm Xuân Ẩn - cảm xúc, mâu thuẫn, thái độ sau 1975 - đến qua bộ lọc của nhà báo và tác giả người Mỹ, đặc biệt là Thomas Bass với The Spy Who Loved Us và Larry Berman với Perfect Spy. Điều này không có nghĩa các nguồn đó sai. Nhưng cần lưu ý: ông nói những điều gì, trong hoàn cảnh nào, với ai, và người ghi lại có động cơ kể chuyện ra sao - đây đều là biến số. Một điệp viên chuyên nghiệp ở cấp độ của ông hiểu rõ hơn ai hết rằng mỗi cuộc trò chuyện đều là một cuộc diễn. Những gì ông bày tỏ với người Mỹ sau 1975 là một lớp tự sự - chân thực hay không, đầy đủ hay không, ta không thể biết chắc.

Để đặt cuộc đời Phạm Xuân Ẩn vào đúng tương quan, cần nhìn vào thực trạng chính trị của phía ông đang thâm nhập. Bất ổn của miền Nam không phải ngẫu nhiên - nó có nguyên nhân cấu trúc. Nhà nước hình thành sau 1954 Xã hội bị phân mảnh: Phật giáo với Công giáo, đô thị với nông thôn, tướng lĩnh với chính khách dân sự. Dưới thời Ngô Đình Diệm, quyền lực tập trung vào gia đình họ Ngô; đàn áp đối lập và phong trào Phật giáo năm 1963 làm mất ủng hộ rộng rãi. Khi chế độ đổ, không có cấu trúc quyền lực ổn định nào thay thế - liên tiếp đảo chính, tướng lĩnh tranh quyền, chính phủ thay đổi liên tục từ 1963 đến 1967. Khoảng trống quyền lực đó trở thành cơ hội để đối phương mở rộng địa bàn. Khi Washington thay đổi ưu tiên - như dưới thời Nixon với chính sách giảm dần can dự - miền Nam bị động hoàn toàn.

Câu hỏi liệu miền Nam có mạnh hơn nếu TT Diệm không bị lật đổ không có câu trả lời dứt khoát. Lập luận ủng hộ thường nêu: ít đảo chính hơn đồng nghĩa ổn định chính trị hơn, bộ máy an ninh tập trung kiểm soát nông thôn hiệu quả hơn, và không tạo khoảng trống quyền lực 1963–1965 cho đối phương lợi dụng. Toàn bộ thiết kế chính trị và xã hội của nhà nước đó - trong bối cảnh chiến tranh ý thức hệ và chiến tranh du kích kéo dài - mới là vấn đề thực sự.

Copy from FB My Thuy