MƯA SÀI GÒN CÓ BUỒN KHÔNG EM? (TRẦN MỘNG TÚ)

 

Mưa Sài Gòn có buồn không Em?

 

Thành phố Seattle của bang Washington Hoa Kỳ. Lúc nào ông trời Seattle cũng mưa được. Không mưa sáng, thì mưa chiều, không mưa chiều thì mưa tối. Vào mùa Hạ thì thỉnh thoảng mới có một hôm nắng nguyên ngày. Tối hôm trước đi ngủ, bầu trời đêm cao thăm thẳm, trong veo, không một gợn mây, thế mà nửa đêm thức dậy nghe như có tiếng ai gõ nhẹ trên mái gỗ, lắng nghe một lúc biết là trời bắt đầu mưa.

Tôi nằm im lặng nghe mưa. 

Tôi sinh ra ở Việt Nam, một nước thuộc miền nhiệt đới, tôi được lớn lên giữa miền Nam mưa nắng hai mùa, giữa những cơn mưa bất chợt ập xuống mùa hạ chói chang, và một mùa mưa kéo dài 6 tháng, mưa trở thành một người bạn thiết, một nỗi thân quen. Có những kỷ niệm ướt sũng nước mưa, chẳng làm sao lau khô được, nên mưa trở thành một nhắc nhở hiện tại. Tiếng mưa Sài Gòn không giống tiếng mưa Seattle. Mưa đập ầm ầm thảng thốt trên mái nhà, nhất là những mái nhà tôn. Ban đêm mưa đánh thức giấc ngủ của ta, lôi ta ra khỏi những cơn mộng, hay thức dậy để tiếp tục những yêu thương, hờn giận, để hoàn tất những công việc của ngày qua chưa làm hết. Ban ngày đôi khi mưa như một ân sủng của trời trút xuống, gột rửa bao bực nhọc, làm mới lại và xóa hộ những điều không muốn giữ.  

Nhưng mưa lớn cũng là nỗi hãi hùng của những người buôn thúng, bán bưng, nỗi lo âu của người chủ gia đình không mang về đủ một bữa cơm có thịt, có cá chiều nay. Ở cơn mưa trung bình, tiếng rơi lộp bộp trên những tầu lá chuối, một âm thanh đều đều như âm nhịp đệm của nhạc, lắng nghe nó cho ta cái cảm tưởng được nhàn nhã, thư thái. Khi mưa nhỏ hạt, tiếng róc rách trên mái nhà lá vừa thơ mộng vừa buồn bã, nghe mãi, mê lúc nào không biết.

Tôi nhớ những lần đi học về, nếu lỡ một trong hai chuyến xe buýt, phải đi bộ từ trường về nhà. Quần áo trắng ướt sũng, cặp sách ôm che ngang ngực con gái mới lớn, chạy vội vàng trong buổi chiều, sợ ai nhìn xấu hổ. Ở tuổi 16, 17 ít khi bị cảm, bị lạnh. Về đến nhà mẹ bắt thay quần áo, uống một ly trà nóng, lau khô mái tóc, là ấm người ngay. 

Khi lớn hơn chút nữa, những lần đi chơi với người yêu gặp trời mưa, hai người che chung một cái áo mưa, hay một cái dù. Vừa bối rối, vừa sợ, vừa hạnh phúc. Chỉ sợ ướt cái áo dài mỏng, nhưng lại mong sao cơn mưa đừng tạnh, và con đường đừng hết.

Ôi những cơn mưa chợt đến chợt đi trong khí hậu nóng ẩm làm mặt đường bốc khói, mực nước trời trút xuống rộng lượng quá, làm ngập lụt những con đường không thoát nước, ta như được bơi trong một dòng sông ngọt ngào, ngắn hạn! 

Bây giờ vào những buổi sáng ở Seattle, đi ra đường găp cơn mưa lớn hiếm hoi, nghe tiếng mưa rơi trên hàng cây xanh mướt, những chùm lá sạch sẽ, sự rung động êm ả thanh bình thì những cơn mưa vùng nhiệt đới xa xăm với những tiếng đập rộn ràng lại khua vang trong đầu. Mưa lớn ở Seattle chỉ là những cơn mưa nhanh hạt, tiếng gió, tiếng lá chạm vào nhau, có òa ra thì cũng chỉ to bằng tiếng khóc. Sáng nay ra phố gội đầu/ Giọt mưa sợi tóc ôm nhau khóc òa. Tôi đã quen lắm với mưa Seattle, cũng thân thiện với mưa, vì mưa đi bên tôi hầu như mỗi ngày. Nhờ mưa Seattle tôi thấy quý báu sự hiếm hoi của mặt trời rực rỡ, và trong mắt tôi, bầu trời trên mái nhà tôi cao và xanh hơn bầu trời của những nơi khác, vườn nhà tôi mưa tinh khiết và mưa lãng mạn hơn ở bất cứ nơi nào.

Nhưng vào những ngày mưa kéo dài cả tuần lễ, thì những giọt mưa âm thầm lặng lẽ dai dẳng chảy xuống như những dòng lệ màu xám trong một bức tranh sơn dầu, nhắc tôi nhớ đến một bức tranh nằm sâu trong tâm khảm: Một chiếc phà chở áo quan từ từ tách bến Sài Gòn qua bên kia Thủ Thiêm, trên nóc áo quan ướt sũng một lá quốc kỳ sô lệch trông như một chiếc chăn vàng ố cũ rách, bát nhang tắt ngấm vì nước mưa, người lính đi tháp tùng đứng im lìm như một pho tượng của ngàn năm cũ. Mưa thản nhiên rơi trên áo quan, rơi trên đầu, trên cổ người lính từng giọt, từng giọt. Tôi đứng nhìn ông Trời họa sĩ vẽ tranh vào không gian. Màu xám của nền trời căng ra như một khung vải, chiếc áo quan phủ quốc kỳ xộc xệch, người lính đứng bên mặt lạnh, xanh tái như màu áo trận, chiếc phà cũ kỹ bạc phếch. Tất cả được họa sĩ Trời mang vào trong tranh, dưới một gam màu lạnh. Tôi mang theo bức tranh này trong suốt mấy chục năm ở quê người, đó là tài sản duy nhất sót lại của đời người di tản.

Ngày tôi đến trại Pendleton cũng vào một đêm mưa. Mưa không to lắm, nhưng khí hậu sa mạc của California về đêm làm mọi người lạnh cóng. Trẻ con, người lớn và ngay cả người già cũng đều được phát cho một chiếc áo lính cùng một cỡ để mặc cho ấm. Trong đêm tối, chúng tôi trông như những bụi cây không đều nhau, biết đi. Chúng tôi đứng xếp hàng chờ nhận lều, giơ tay vuốt mặt, ướt sũng nước mưa và nước mắt. 

Ngày tôi lấy chồng cũng vào một ngày mưa. Ở California giữa tháng chín mà mưa có lạ không! Theo phong tục Mỹ, cô dâu chú rể vừa bước ra ngưỡng cửa nhà thờ người ta tung gạo như mưa vào người để chúc may mắn. Ở quê tôi người ta chỉ ném gạo theo sau những chiếc áo quan vì sợ người chết bị đói. Mẹ tôi (dù là người Công Giáo) thấy giữa đám cưới mà bị ném gạo thì hoảng quá giơ tay ngăn lại. Tôi nghĩ cả hai phong tục điều hay cả. Nếu lấy nhau mà không được nuôi bằng tình yêu thì cũng bị đói vậy. Cơn mưa nào cũng mang theo ý nghĩa của nó. 

Chị em tôi ở Mỹ lâu lắm rồi, lâu đến nỗi thỉnh thoảng nghĩ đến bàng hoàng cả người. Vì tính ra khoảng thời gian mình ở Mỹ đã dài bằng khoảng thời gian ở cả Hà Nội và Sài gòn cộng lại. Thế mà chúng tôi vẫn hay nhắc đến những cơn mưa ở quê nhà. Chúng tôi hay nói: Tối qua mưa nặng hạt và to tiếng như mưa ở Sài Gòn, hay mưa rả rích mấy ngày liền như thế này thì có kém gì Huế! Nhưng ở đây lâu thế mà sao không thấy ai hứng nước mưa để uống, để pha trà nhỉ? Người kỹ tính lắm thì cũng chỉ pha trà bằng nước bán trong chai. Tôi nhớ ngày trước, nhà tôi có căng một miếng vải màn trắng trên miệng một chiếc vại để ngoài sân hứng nước mưa uống quanh năm. Người Việt sang đây dản dị hóa đã bỏ hết những chuyện uống cầu kỳ này. 

Mưa ở Seattle làm cho những dãy núi bao bọc chung quanh thành phố trông tinh khiết và cao cả hơn lên, những cây tùng cây bách giữ mãi một màu xanh thẫm, chạm tay lên lá, lá mịn màng, trong sạch như thiếu nữ mới lớn, mưa làm nước hồ thăm thẳm mềm mại như một dải lụa. Tiếng chim hót trong mưa thánh thót hơn, con sóc, con chồn lúc nào cũng có một bộ lông còn mới dưới mưa. Và hình như sống ở nơi có nhiều mưa con người điềm đạm và bao dung với nhau hơn. Tuổi trẻ thì giản dị, tự nhiên. Tôi đã thấy những học sinh trung học ở đây đứng thản nhiên hôn nhau dưới mưa trước cổng trường.

Ôi những cơn mưa ở hai đầu trái đất! Mưa Sài Gòn và mưa Seattle. Cũng chỉ là những đám mây tụ lại, rồi rơi xuống. 

Nhưng khi rơi trên nóc một chiếc áo quan của người lính, trên chiếc áo dài trắng của cô học trò trung học, trên mái tóc của hai người yêu nhau, trên vai áo của người tị nạn Việt Nam, nó khác biệt thế nào so với khi rơi xuống trên những cành thông ở Seattle hay giữa một đám cưới ở California? Và khi vẽ mưa trong những bức tranh ở những nơi khác nhau, người ta có vẽ cho nó những hình thể khác nhau, chọn những gam màu khác nhau?

Ước gì có ai vẽ được linh hồn của những giọt mưa!

Trần Mộng Tú

MƯA TRÊN CUỘC ĐỜI (NGUYỄN ĐAN TÂM)

 

MƯA TRÊN CUỘC ĐỜI

 

Mưa theo bước chân nàng.
Mưa theo dáng dịu dàng.
Mưa rơi giờ tan học.
Mưa tha thướt vội vàng.
Mưa vui, ngày lấy chồng.
Mưa mừng, được bến trong.
Mưa, trăm năm thệ nguyện.
Mưa, tay bế, tay bồng.
Mưa, chiếc bóng, phòng không.
Mưa khóc, vợ trông chồng.
Mưa chiến trường, đi mãi.
Mưa tóc bạc, chờ mong.
Mưa, nhóm chợ hừng đông.
Mưa, vai mẹ gánh gồng.
Mưa, chân gầy rắn chắc.
Mưa, nuôi con thay chồng.
Mưa, thiếu phụ thăm tù.
Mưa, núi rừng hoang vu
Mưa, đường lầy trơn trợt.
Mưa, cải tạo mịt mù.
Mưa, sóng gió phủ phàng.
Mưa, hải tặc kinh hoàng.
Mưa, dập vùi thuyền vỡ.
Mưa, khổ ải vô vàn.
Mưa buồn, ngày xuất giá.
Mưa lo, chồng xứ lạ.
Mưa, cả xóm trầm trồ.
Mưa, đổi kiếp người ta.
Mưa rơi mãi, mưa hoài,
Mưa giông trong lòng ai.
Mưa bảo tố ngoài trời.
Mưa sạch bụi trần ai.

 

NGUYỄN ĐAN TÂM

MƯA QUA THI CA VIỆT NAM- PHẦN 1 (Dương Viết Điển)

“Đường về đêm nay vắng tanh

Dạt dào hạt mưa rớt nhanh

Lạnh lùng mưa xuyên áo tơi

Mưa chẳng yêu kiếp sống mong manh

Lầy lội qua muôn lối quanh

Gập ghềnh đường đi tối tăm

Nghe trẻ thơ thức giấc bùi ngùi…”

Trên đây là những lời ca thật ủ dột âm u, những màu sắc buồn bã của đêm mưa ướt át lạnh lùng trong bản nhạc “Kiếp Nghèo” của nhạc sĩ Lam Phương. Vâng, nhạc sĩ Lam Phương đã đem “Mưa”vào âm nhạc Việt Nam.

Những giọt mưa thánh thót rơi trong đêm khuya thanh vắng đã được nhạc sĩ tạo thành một giai điệu tuyệt vời nghe thật lâm ly não nùng.

Còn các nhà thơ thì sao? Họ có đem những giọt mưa ấy vào thi ca hay không? Nói đến mưa trong dòng thơ Việt, ta thấy nhiều nhà thơ đã sáng tác rất nhiều tác phẩm bất hủ khi nói về mưa bay trong đời.

Nói đến trời mưa là nói đến cảnh vật u buồn, ủ dột. Đường sá lầy lội ướt át triền miên. Mùa mưa là mùa của buồn bã âm u, mùa của hoang vắng lạnh ùng. Nhiều lúc nhìn mưa rơi ta thấy lòng buồn vời vợi. Buồn vì cảnh vật sao mà tiêu điều xơ xác, buồn vì đêm khuya nghe những giọt mưa thánh thót như nức nở bên thềm.

Ta hãy nghe bà Huyện Thanh Quan tả cảnh mưa rơi chiều thu qua những dòng thơ thật xơ xác tiêu điều:

“Thánh thót tàu tiêu mấy hạt mưa

Khen ai khéo vẽ cảnh tiêu sơ

Xanh om cổ thụ tròn xoe tán

Trắng xoá tràng giang phẳng lặng tờ”.

Thật vậy, cứ mỗi lần mưa rơi bao giờ ta cũng thấy cảnh vật thật tiêu sơ hiu quạnh. Cây cối như rũ rượi bơ phờ đứng dầm trong mưa qua những tháng ngày rét mướt. Nhất là cảnh bến đò ngày mưa ở miền quê hoang vắng mà thi sĩ Anh Thơ đã dệt nên những dòng thơ tứ tuyệt sau đây, làm cho ta thấy cảnh vật sao mà ủ rũ tiêu điều:

“Tre rũ rượi ven bờ chen ướt át

Chuối bơ phờ đầu bến đứng dầm mưa

Và dầm mưa dòng sông trôi rào rạt

Mặc con thuyền cắm lại đậu trơ trơ”. (Bức Tranh Quê)

Cũng thế nhưng thi sĩ Trần Tế Xương lại tả cảnh trời mưa giữa đêm xuân, nhưng không phải với cây cối ủ rũ bơ phờ mà “Hết đối đèn khuya lại ngắm hoa”:

“Thánh thót mưa xuân ướt mái nhà

Gió đông gọi khách nhớ người xa

Bể trần lai láng, chiều lên xuống

Hết đối đèn khuya lại ngắm hoa”.

Tuy nhiên cho dù “Hết đối đèn khuya lại ngắm hoa”, nhưng một khi trời đã mưa thì không sao tránh khỏi sự buồn  bã được. Từ cổ chí kim, từ đông sang tây, chưa bao giờ ta nghe nói đến cảnh trời mưa nào mà vui cả.

Đã nói đến mưa là nói đến buồn thảm, tiêu điều. Nhất là đối với những người đang yêu mà lại xa nhau, thì trời mưa là sự ngăn cách, chia ly. Chính trời mưa đã làm cho những người đang yêu nhau cảm thấy buồn vời vợi vì phải xa cách nhau, để rồi nhìn mây trời bay về nơi vô định mà lòng nhung nhớ triền miên. Nhất là lúc đêm khuya thanh vắng nghe tiếng mưa rơi thánh thót ngoài hiên, rồi nằm thao thức nhớ người yêu. Lắm lúc chàng ngồi đếm từng ngày để xem trời mưa kéo dài bao lâu rồi mà không chịu tạnh để chàng gặp lại người yêu cho bỏ những đêm dài trằn trọc vì nhung nhớ. Nhà thơ Nguyễn Bính đã diễn tả những ý nghĩa trên qua những dòng thơ lục bát sau đây thật nhẹ nhàng:

“Tầm tầm giời cứ đổ mưa

Hết hôm nay nữa là vừa bốn hôm

Cô đơn buồn lại thêm buồn

Tạnh mưa bươm bướm biết còn sang chơi”.

Nhưng đau đớn thay! Biết bao đêm không ngủ vì tưởng nhớ người yêu rồi “Mùa thương tay đợi mắt chờ” đến héo mòn cả con tim. Nhưng khi trời quang mây tạnh, chàng vẫn không thấy nàng sang chơi nữa, nên chàng đã nức nở lệ sầu giữa dòng đời hiu quạnh vì vẫn còn đơn thương độc mã, một bóng một hình:

“Hôm nay mưa đã tạnh rồi

Tơ không hong nữa, bướm lười không sang

Bên hiên vẫn vắng bóng nàng

Rưng rưng… tôi gục xuống bàn rưng rưng

Nhớ con bướm trắng lạ lùng

Nhớ tơ vàng nữa, nhưng không nhớ nàng”. (Nguyễn Bính)

KHÍ HẬU VÀ CON NGƯỜI TRONG THI CA VIỆT (THÁI CÔNG TỤNG)

 

Khí hậu và con người trong thi ca Việt

 Thái Công Tụng

                                                           

Tổng quan

Khí hậu là mưa, nắng, gió, bão.. Khí hậu là nóng, lạnh, tuyết rơi, mưa lũ, là lá rụng mùa thu v.v..

Khí hậu khác với thời tiết . Thời tiết cho ta tin tức mưa nắng tuyết bão trong một thời gian vài ngày trong khi khí hậu là thời tiết của một vùng rộng lớn trên một thời gian lâu hơn; ta thường nghe nói đến khí hậu nhiệt đới, ôn đới, hàn đới ..

 

Nhà nông cũng phải theo dõi các yếu tố của khí hậu: 

Trông trời, trông nước, trông mây

Trông mưa, trông gió, trông ngày trông đêm

Trông cho chân cứng đá mềm

Trời êm biển lặng mới yên tấm lòng

đủ thấy vai trò quan trọng của khí hậu trong nông nghiệp . 

Khí hậu cũng tác động đến sức khỏe thể chất: vào mùa đông, ta dễ bị cảm cúm vì lạnh nên phải chích ngừa, mùa xuân cũng dễbị dị ứng với phấn hoa

Hạn hán sẽ gây ra nạn đói, đất đai sa mạc hoá. Người nông dân trông cậy vào mưa để cấy lúa:

Lạy trời mưa xuống

Lấy nước tôi uống

Lấy ruộng tôi cày

Lấy rơm đun bếp

nhưng mưa nhiều thì gây ra lụt lội; chuồi đất, lở bờ sông, làm những xóm làng ven sông không còn đất trồng trọt; bờ biển nưóc dâng lên vì băng hà tan 

 

2. Các mùa trong năm  

Trái Đất xoay ngược chiều kim đồng hồ, nghĩa là từ Tây sang Đông. Mặt Trời cố định một chỗ nên khi Trái Đất xoay từ Tây sang Đông nên ta thấy Mặt Trời mọc phía Đông và lặn phía Tây.

Trái Đất tự xoay quanh nó trong 24 giờ nên có ngày và đêm.Buổi sáng, mặt trời hiện ra phía Đông, buổi trưa, mặt trời trên đỉnh cao, buổi chiều mặt trời lặn phía Tây. Thực ra mặt trời đứng yên chỉ có Trái Đất xoay.

 

Trái Đất quay theo quỹ đạo ellip quanh Mặt Trời dẫn tới khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt trời là xa gần khác nhau (nếu quay theo quỹ đạo hình tròn thì khoảng cách mới bằng nhau) .

Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời và hoàn tất vòng quay trong 365 ngày và 6 giờ. Năm dương lịch có số nguyên là 365 ngày. Như vậy, một năm dương lịch còn thừa 6 giờ và 4 năm dồn lại thừa 24 giờ, bằng một ngày. Do vậy, cứ 4 năm sẽ có một năm 366 ngày, gọi là năm nhuận. Nhuận ngày dương lịch được tính vào tháng 2. 

 

Ngoài ra, nếu trục quay nam-bắc của Trái Đất mà thẳng góc với qũy đạo quay hình ellip của Trái Đất thì không có khác biệt giữa các mùa vì bức xạ mặt trời sẽ trải đều quanh năm ở mọi vĩ độ. Nhưng chính vì trục quay của Trái Đất chênh chếch một góc là 23.7 độ nên mới có bốn mùa.Điều này dẫn tới lượng nhiệt nhận được từ Mặt Trời là khác nhau và tạo ra nhiệt độ nóng lạnh khác nhau tùy theo từng mùa.Vì độ nghiêng như vậy nên nửa cầu nào gần mặt trời sẽ là mùa nóng còn nửa cầu kia sẽ là mùa lạnh: như lúc bắc bán cầu (các xứ như Hoa Kỳ, Canada, Âu Châu, Trung Quốc ..)  xa mặt trời (mùa đông) thì nam bán cầu (Australia, Bresil, Nam Phi ..) gần mặt trời (mùa hè) và khi bắc bán cầu vào mùa hè thì nam bán cầu vào mùa đông. Đó là lý do nhiều bộ môn thể thao ngoài trời như tennis không thể tổ chức ở Bắc bán cầu mà phải di chuyển xuống Australia vì vào tháng đông ở Bắc bán cầu (Canada, Pháp..) lại là tháng hè ở Nam bán cầu: cùng tháng 2 ở Quebec, nhiệt độ thường là -12 đến -17 độ C thì tại Bresil, Argentine, phía Nam bán cầu, nhiệt độ trên 30 độ C!   Ngoài ra, sự thay đổi cường độ và sự tập trung các tia mặt trời đã tạo nên sự thay đổi và xuất hiện các mùa trong năm: mùa xuân, hạ, thu và đông. Nhà nhạc sĩ cũng nói lên sự vận hành của Trái Đất quay quanh Mặt Trời nên mới có bốn mùa: Em đứng lên mùa Xuân vừa mở, Nụ Xuân xanh cành thênh thang chim về vào ngày tuổi em trên cành bảo bùng, Rồi mùa Xuân không về, mùa Thu cũng ra đi, mùa Đông vời vợi, mùa Hạ khói mây, Rồi từ nay em gọi tình yêu dấu chim bay, gọi thân hao gầy, gọi buồn ngất ngây.  Nguyễn Bỉnh Khiêm,- còn được biết với danh hiệu Trạng Trình-, ca tụng nếp sống thiên nhiên qua các mùa trong năm: Thu ăn măng giá, đông ăn trúc, Xuân tắm hồ sen. hạ tắm ao   3. Thế nào là hai Chí và hai Phân? Khi Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời thì lần lượt có 4 vị trí cần để ý: đó là hai Phân (Thu phân và Xuân phân) và hai Chí (Hạ chí và Đông chí)     3.1. Xuân phân và Thu phân. Khi Trái Đất xoay quanh Mặt Trời thì mỗi năm hai lần, cả haibán cầu nhận nhận năng lượng mặt trời đều nhau: đó là ngày xuân phân (equinoxe de printemps) và thu phân (equinoxe d’automne). Độ dài của ngày và của đêm là bằng nhau nhất trên hầu khắp hành tinh. Thời gian chiếu sáng tại mọi nơi trên Trái Đất là 12 giờ.  Ngày/ Đêm dài 12 tiếng .Thu phân hay Xuân phân là khi trục quay của trái đất (tức đường từ cực bắc đến cực nam) hoàn toàn song song với hướng chuyển động của Trái Đất quay quanh Mặt Trời, không nghiêng với góc 23 độ. Mặt Trời ở ngay trên đường xích đạo của Trái Đất.   * Xuân phân. Vào ngày 20 hoặc 21 tháng 3 hàng năm,  đánh dấu cho sự bắt đầu của mùa xuân ở Bắc bán cầu (và mùa Thu ở Nam bán  cầu), cả Nam bán cầu lẫn Bắc bán cầu đều nhận  năng lượng mặt trời ngang nhau . * Thu phân khoảng 22 tháng 9 là điểm bắt đầu của mùa thu tại Bắc bán cầu (và mùa xuân ở Nam bán cầu)   3.2. Hạ chí và Đông chí   - Hạ Chí khi mặt trời ở ngay trên Chí tuyến Bắc, ở vĩ tuyến 23.5 là vĩ tuyến phía bắc đường xích đạo, ngang qua các xứ như Mexico, Bahamas, Ai Cập, Ấn Độ, Nam Trung Hoa; ngày Hạ Chí thường vào ngày 21 tháng 6 là ngày đầu của mùa hè tại Bắc bán cầu,và cũng là ngày  đầu mùa đông ở Nam bán cầu. Ở Bắc bán cầu, vào mùa hè thì ngày dài đêm ngắn, đúng như câu tục ngữ: Tháng năm chưa nằm đã dậy, tháng mười chưa cười đã tối.  Mùa hè ở Bắc bán cầu từ 21 tháng 6 đến 21 tháng 9 và khí hậu nóng vì nhận năng lượng Mặt trời nhiều nhất.   - Đông Chí khi mặt trời ở ngay trên Chí tuyến Nam, ở vĩ tuyến 23.5 là vĩ tuyến phía nam đường xích đạo, xuyên qua Australia, Chile, Nam Bresil.. .; ngày Đông Chí thường vào ngày 21 tháng 12 là ngày đầu của mùa đông tại Bắc bán cầu và cũng là ngày đầu mùa hè ở Nam bán cầu. Ở  Bắc bán cầu, vào mùa đông thì  ngày ngắn, đêm dài, đúng như câu nhạc : Trời chưa đi màn đêm rơi xuống, hay trong câu thơ Hôm nay lạnh mặt trời đi ngủ sớm.

4. Các mùa trong thi ca Việt 

Một cách tổng quát, khí hậu trên trái đất ta ở là do tác động hỗ tuơng của nhiều yếu tố như:

-năng lượng mặt trời và sự phân phối năng lượng mặt trời tùy vị trí của trái đất đối với mặt tr ời (mùa hè, mùa đông..), tùy gió, tùy hải lưu.

 

* yếu tố địa lý như vĩ độ,  cao độ, vị trí gần hay xa các đại dương, thảo mộc, núi lửa, khu dân cư 

Khí hậu tác động đến mọi mặt của cuộc sống, từ ăn mặc đến thể thao, từ nông nghiệp đến du lịch... nói khác đi, tác động đến muôn mặt của cuộc sống.
Nhiều thi ca phảng phất những sắc thái khác nhau của khí hậu:

Yêu người như lá đổ chiều đông

Như mây hồng..chưa tím

Như con chim..khóc trong lồng

Như cơn giông.. đêm hè

Những mùa trong năm có ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ đến cuộc sống của chúng ta. Chúng tác động đến các hoạt động của con người, từ việc trồng trọt, tới trang phục chúng ta mặc.

 

4.1.mùa Xuân

Mùa xuân bắt đầu từ ngày Xuân phân (20, 21 tháng 3) đến ngày Hạ chí (21, 22 tháng 6) đặc trưng bởi khí hậu ấm áp, ngày dài bằng đêm.

Hết mùa Đông dài và lạnh lẽo thì mùa Xuân cây cối có lá xanh tươi trở lại với hoa lá từ từ lấy lại sự sống:

Ngày ấy khi xuân ra đời, một trời bình minh có lũ chim vui, Có lứa đôi yêu nhau rồi, hẹn rằng còn mãi không thôi .. (Khúc hát thanh xuân, nhạc ngoại quốc, lời Việt Phạm Duy)

Bắc bán cầu có mùa xuân từ tháng 3 đến tháng 6:

Thanh minh trong tiết tháng 3  (Truyện Kiều)

Tết ta là vào mùa Xuân vói nhiều buổi lễ, nhiều buổi họp mặt gia đình, có nhiều sắc thái độc đáo như nấu bánh chưng, mừng tuổi cho trẻ em, thăm viếng bạn bè, bà con, về quê thăm lại bà con .. 

Mùa xuân đã đến bên em 
Và mùa xuân đã đến bên anh ... thì thầm 
Làn gió khẽ vuốt tóc em 
Và làn gió nói cùng em ... nhớ thương 

Và em đã biết nói tiếng yêu đầu tiên 
Và em đã biết thương nhớ biết giận hờn 
Mùa xuân đã đến bên em trao nụ hôn 
Và mùa xuân đã trao cho em ánh mắt anh

Ngô Thụy Miên với Tình khúc mùa Xuân:

 

Em nhé khi nào chợt nhớ mùa xuân

Nhớ lá thư xanh và chuyện tình hồng

Nhớ nắng hanh vàng nhuộm áo Hà Đông

Anh ở nơi này . . .  vẫn luôn chờ mong 

 

Đó là chưa kể nhiều bài hát ca tụng mùa xuân như Hoa Xuân(Phạm Duy),Nhớ một chiều xuân (Nguyễn Văn Đông), Anh cho em mùa Xuân (Nguyễn Hiền), Mùa xuân trên đỉnh bình yên (Từ công Phụng), Mùa xuân nào ta về (Lam Phương), Xuân đã về (Minh Kỳ) v.v.

 

4.2. mùa Hạ . Mùa hè (mùa hạ) từ Hạ chí (21, 22 tháng 6) đến Thu phân (23 tháng 9), khí hậu nóng, ngày dài đêm ngắn.Vào mùa này, Bắc bán cầu nhận nhiều năng lượng mặt trời vì nónghiêng tối đa về phía Mặt Trời  do đó trời nóng hơn . Trong mùa hè, ngày dài hơn đêm, khác với mùa đông.

Nhiều vùng ở Đông Nam Á chịu ảnh hưởng gió mùa nên trời mưa:

Em đứng lên gọi mưa vào hạ

Từng cơn mưa từng cơn mưa Từng cơn mưa  mưa thì thầm dưới chân ngà

Nhưng không phải lúc nào cũng mưa vì nhiều ngày trời rất đẹp với mây trắng, mây vàng, mây xanh: Trên trời có đám mây xanh

Ở giữa mây trắng, chung quanh mây vàng

Nhưng có lúc mây đen báo hiệu mưa to, mưa như trút nước gây ra bão lụt thì hư hại mùa màng, gây ra nạn đói kém ; mưa rơi não nề, lạnh giá quanh năm đều tác động đến tâm trạng con người.

 

4.3 mùa Thu. Hết hạ là sang Thu. Mùa thu, từ Thu phân (23 tháng 9 ) đến Đông chí (21, 22 tháng 12), khí hậu mát mẻ, ngày ngắn dần, đêm dài dần so với mùa hè. Mùa thu với tiết trời mát mẻ, quang cảnh cây đổi màu với lá rơi đã là nguồn cảm hứng cho nhiều bản nhạc về mùa Thu như Thu hát trên ngàn, Thu vàng, Mùa thu trong mưa, Mùa thu Paris, Mùa thu không trở lại, Mùa thu yêu đương, Em ra đi mùa Thu, Chiếc lá thu phai v.v.

 

Khung cảnh mùa thu ở Trung Quốc, dưới ngòi bút của CụNguyễn Du trong truyện Kiều:

Người lên ngựa kẻ chia bào

​​Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

​​Dặm hồng bụi cuốn chinh an

​​Người đi đã khuất mấy ngàn dâu xanh

​​Người về chiếc bóng năm canh

​​Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi

​​

Suối Yến gần chùa Hương vào mùa Thu

 

Cũng như rừng phong ở Canada, vào thu, lá cây phong nửa vàng, nửa đỏ bắt đầu rơi 

Em đứng lên mùa Thu tàn tạ

Hàng cây khô cành bơ vơ

Hàng cây đưa em đi về giọt nắng nhấp nhô

 

Mùa thu ở Hà Nội với khí hậu cận nhiệt đới (sub-tropical) thì lácũng đổi màu khi mùa thu đến:

Hà Nội mùa thu, cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ, 
nằm kề bên nhau, phố xưa nhà cổ, mái ngói thâm nâu. 

Vào Thu, lá vàng bắt đầu rơi:

 

Mây bay về đây cuối trời
Mưa rơi làm rụng lá vàng
Duyên ta từ đây lỡ làng
Còn đâu những chiều
Dệt cung đàn yêu.

 

Riêng Canada thì mùa thu rừng có nhiều cây phong (érable) và đến thu trời bắt đầu lạnh thì lá cây rơi đầy đường. Lá cây phong là biểu tượng của Canada và trên lá cờ xứ Canada có lá cây phong! Khi mùa thu đến, rừng cây từ cây bouleau đến cây sồi, cây phong đủ màu từ vàng sang đỏ hòa lẫn với nhau để rồi rơi rụng. Thực vậy, lá cây phản ứng trước sự giảm nhiệt độ và ánh mặt trời yếu và ít hơn của mùa thu bằng cách ngừng sản xuất diệp lục - chất tạo điều kiện cho cây bắt ánh sáng và tạo ra năng lượng. Bởi diệp lục rất nhạy cảm với điều kiện lạnh, nên trong những trường hợp như sương đến sớm, lá cây sẽ đổi màu rất nhanh.. Khi thu sang, những cây phong trở nên đỏ hay vàng nhờ chất sắc tố (anthocyanins), chỉ xuất hiện vào mùa thu. 

 

Vào Thu, đúng lúc Thu Phân (tháng 9) thì Mặt Trời ở ngay trên đường xích đạo và sưởi đều cả hai Bắc bán cầu và Nam bán cầu . 

Khi vào Thu thì thời tiết se lạnh:

Đã nghe rét mướt luồn trong gió

Đã vắng người sang những chuyến đò

Mây vẩn từng không chim bay đi (Xuân Diệu)

 

Mùa thu cũng là lúc khai trường, với niềm ly biệt

Anh ra đi mùa thu, mùa thu không trở lại 
Anh ra đi mùa thu sương mờ giăng âm u 
Anh ra đi mùa thu mùa thu không còn nữa 
Đếm lá úa mùa thu đo sầu ngập tim em (Phạm Trọng Cầu)

 

V ới mùa thu của Nguyễn Khuyến thì:

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo 
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo 
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí 
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo 
Tầng mây lơ lững, trời xanh ngắt 
Ngõ trúc quanh co, khách vắng teo 
Tựa gối ôm cần lâu chẳng được 
Cá đâu đớp động dưới chân bèo 

 

Vào Thu, khi Bắc bán cầu bắt đầu lạnh và ngày ngắn dần thìngược lại Nam Bán cầu tuyết bắt đầu tan và hoa nở vì là mùa Xuân .​

 

4.4. mùa Đông
Tháng 12, thường là ngày 21 tháng 12 có ngày Đông chí . Mùa đông, từ Đông chí (21, 22 tháng 12) đến Xuân phân, dài 89 ngày đêm, khí hậu lạnh, ngày ngắn đêm dài. Vào mùa này, Bắc bán cầu nhận ít năng lượng Mặt Trời vì Trái Đất ở vị trí xa Mặt Trời hơn nên khí hậu lạnh; đêm đông rất dài so với ngày:

Chiều chưa đi màn đêm rơi xuống.

đúng như lời bài hát Đêm Đông . Vùng Bắc cực thì hầu như toàn là đêm tối. Quebec thì tuyết rơi trắng xoá ruộng đồng với xe xúc tuyết hoạt động ngày đêm đem tuyết đi đổ để xe cộ lưu thông dễ dàng. Mùa đông rất dài nên cũng tác động đến tâm tư con người .  

Đêm đông, xa trông cố hương buồn lòng chinh phu.

Đêm đông, bên song ngẩn ngơ kìa ai mong chồng.

Đêm đông, thi nhân lắng nghe tâm hồn tương tư.

Đêm đông, ca nhi đối gương ôm sầu riêng bóng.

                       (Đêm Đông xa nhà)

 

Người thiếu nữ cũng cảm nhận mùa đông với tâm hồn băng giá, nhất là khi người yêu ruồng bỏ: 

Anh ơi, Đông lại về từ trăm năm lạnh giá
Tim em như ngừng thở, từ sau ân tình đó
Anh nghe không? Mùa đông... mùa đông.

Ngày nào ta xa nhau
Em bước sâu trong vùng tối nhạt nhòa
Từng mùa đông theo qua
Em đã quen với đỉnh đời băng giá.

Xưa hôn anh một lần, rồi đau thương tràn lấp
Em yêu anh một ngày, và xa anh trọn kiếp
Nên em yêu mùa Đông, nên em yêu mùa Đông
Ôi mùa Đông của em.

5. Các yếu tố của khí hậu

Nhiều yếu tố của khí hậu như mưa, bão, gió, tuyết v.v. đã được nhà nhạc sĩ cô đọng trong câu hát:

Dù cho mưa tôi xin đưa em đến cuối cuộc đời

Dù cho mây hay cho bão tố có kéo qua đây . Dù có gió có gió lạnh đầy, có tuyết bùn lầy,   có lá buồn gầy .

Tình ơi! dù sao đi nữa  xin vẫn yêu em .

 

5.1. Mưa là một dạng ngưng tụ của hơi nước khi gặp điều kiện lạnh. Mưa được tạo ra khi các giọt nước khác nhau rơi xuống bề mặt Trái Đất từ các đám mây. Không phải toàn bộ các cơn mưa đều có thể rơi xuống đến bề mặt, một số bị bốc hơi trên đường rơi xuống do đi qua không khí khô, tạo ra một dạng khác của sự ngưng đọng. Mưa có các dạng như: mưa phùn, mưa rào, mưa đá, mưa xuân, mưa thu,  mưa bụi, mưa ngâu; cường độ mưa thì có thể  mưa lâm râm, mưa rỉ rắc, mưa tí tách v.v.. 

Em đứng lên gọi mưa vào hạ 

Từng cơn mưa từng cơn mưa Từng cơn mưa  mưa thì thầm dưới chân ngà

Em đứng lên muà Thu tàn tạ

Hàng cây khô tình bơ vơ

Hàng cây đưa em đi về  giọt nắng nhấp nhô

Em đứng lên muà Đông nhạt nhoà

Từng đêm mưa từng đêm mưa

Từng đêm mưa mưa lạnh từng ngón sương mù

 

 

 

Nhà nhạc sĩ cũng cảm hứng về mưa , nào là Mưa trên biển vắng, Tình khúc chiều mưa, Mưa 

trên xứ Huế v.v.

Nhà thơ cũng rung cảm về mưa:

Đêm mưa làm nhớ không gian 

Lòng run thêm lạnh, nỗi hàn bao la 

Tai nương hướng giọt mái nhà 

Nghe trời nặng nặng, nghe ta buồn buồn 

Nghe đi rời rạc trong hồn 

Những chân xa vắng dậm mòn lẻ loi 

Rơi rơi... Dịu dịu... rơi rơi 

Trăm muôn giọt nhẹ nối lời vu vơ... (Huy Cận)

 

Mưa phùn là mưa hạt nhỏ về mùa rét 

Mưa Ngâu là tên gọi cho những cơn mưa xuất hiện vào đầu tháng 7 Âm lịch ở Việt Nam hàng năm.. Các cơn mưa thường không liên tục, rả rích, do vậy mới có cụm từ "trời mưa sụt sùi" để chỉ mưa Ngâu. 

 

Mưa rào có thể xảy ra mọi lúc trong năm. Mưa nặng hạt, bất ngờ xảy đến rồi đột nhiên tạnh trong thời gian rất ngắn (chỉ khoảng 5 đến 10 phút).

Mưa theo vùng như tại miền châu thổ sông Hồng hay châu thổsông Cửu Long thì mùa mưa vào hè: 

Tháng sáu trời mưa trời mưa không dứt 
trời không mưa anh cũng lạy trời mưa 
anh lạy trời mưa phong kín đường về 
và đêm ơi xin cứ dài vô tận 

Đến đông thì không còn mưa nhưng lại lạnh:

Hà Nội mùa này ... vắng những cơn mưa.
Cái rét đầu đông khăn em bay hiu hiu gió lạnh.
Hoa sữa thôi rơi, ta bên nhau một chiều tan lớp.
Đường Cổ Ngư xưa chầm chậm bước ta về.

 

Ngược lại, vùng Trị Thiên thì lại mưa về mùa Đông ! Mưa lêthê, mưa lâm râm ngày này qua ng ày khác, ‘mưa vẫn mưa bay trên từng tháp cổ’ tác động lên tâm tư hướng nội, âm thầm của người dân xứ cố đô.

Vài bài hát về mưa:

Mưa nửa đêm,   Hai mùa mưa, Mưa đêm tình nhỏ, Đêm buồn tỉnh lẻ , Mưa đêm ngoại ô Thành phố mưa bay, Mưa rừng, Mưa ngoài trời, mưa tình người, Gặp nhau trong mưa, Mưa qua phố vắng, Mùa mưa đi qua,  Em về kẻo trời mưa, Giã từ đêm mưa, Mưa bụi 

 

5.2. Gió.

Gió là không khí chuyển động; có gió vì có sai biệt về áp suất không khí và nhiệt độ.  Khi trời nóng thì không khí nhẹ bay lên cao:

Hôm nay trời nhẹ lên cao

Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn (Xuân Diệu)

Không khí nóng bay lên cao vì nó nhẹ hơn không khí lạnh. Khínóng bay lên cao và không khí từ các vùng lạnh sẽ đến thế chổvà sẽ tạo ở mặt đất một vùng áp thấp, gọi là hạ áp. Như vậy ta có một vùng hạ áp và một vùng cao áp. Gió là không khí chuyển động từ vùng cao áp đến vùng hạ áp. 
Gió thường được phân loại theo quy mô về không gian, tốc độ, lực tạo ra gió, các khu vực gió xảy ra, và tác động của chúng. 

Gió nghiêng, chiều say,

Gió lay ngàn cây,

Gió nâng thuyền mây.

Gió reo sầu miên,

Gió đau niềm riêng,

Gió than triền miên

 

Trong khí tượng học, cơn gió thường được gọi:

 theo sức mạnh của gió: gió nhẹ (breeze), gió mạnh (gale), bão (storm), cơn bão (hurricane), cơn bão lớn (typhoon). Hàng năm, trên thế giới có hàng trăm cơn bão nhỏ ở các vùng nhiệt đới bao quanh xích đạo và chỉ khoảng 40 và 50 trong số các cơn bão này phát triển thành những cơn bão lớn.

theo hướng gió thổi như:

gió nồm:

Trưa hè hây hẩy gió nồm đông 

Thiếu nữ nằm chơi quá giấc nồng (Hồ Xuân Hương)

gió bấc như trong thành ngữ  mưa phùn gió bấc, đó là gió từ phía Bắc

 

Chúng tôi đi trong một Hà Nội đầy gió, người Hà Nội đặt tên cho gió này là Gió Mùa Ðông Bắc. Có không biết bao nhiêu thi sĩ, bao nhiêu nhạc sĩ đã xúc động về những cơn gió này và viết ra bao nhiêu tác phẩm làm thăng hoa đời sống con người để ngay cả khi đang sống trong một hoàn cảnh khó khăn nhất, con người vẫn tìm ra cái đẹp của nơi mình đang sống. Khí hậu của tháng Mười Một và tháng Chạp âm lịch là khí hậu lạnh và đẹp nhất trong năm của miền Bắc. Gió hay trở lạnh đột ngột như một người đi xa bỗng trở về không báo trước. Có thể mới buổi sáng trời còn rất ấm không có gì báo hiệu là một ngày lạnh, nhưng đến trưa gió ở đâu bỗng kéo về chật phố. Gió chen chúc vào đám đông đang đi trên đường, gõ cửa những ngôi nhà, hàng quán, ngồi sát vào những người buôn bán hai bên vỉa hè rất là hồn nhiên (Trần Mộng Tú)

 

 gió heo may là gió hơi lạnh và khô thổi vào mùa thu. Khi vào Thu thì thời tiết se lạnh:

Đã nghe rét mướt luồn trong gió

Đã vắng người sang những chuyến đò

Mây vẩn từng không chim bay đi (Xuân Diệu)

      -  gió Lào thổi từ phía Tây giải Trường Sơn: gió đem mưa trút hết hơi nước phiá Tây Trường 

          Sơn và khi thổi qua phía miền Trung Việt thì rất khô và nóng

theo địa hình  như :

gió núi: 

Ta gặp nhau, yêu chẳng hạn kỳ

Mây ngàn gió núi đọng trên mi

gió biển là gió thổi từ biển vào: ban ngày, mặt đất mau nóng hơn biển và do đó không khí nóng bay lên cao làm không khíngoài biển thổi vào

gió đất là gió thổi từ phía đất ra biển vì ban đêm thì biển lạnh chậm hơn phía đất

Nhiều thi sĩ đã gửi gấm lòng mình với gió. Nhà thơ Hàn Mạc Tử khi bị người yêu xa lìa đã thốt ra: gió theo lối gió, mây đường mây. Gặp những chuyện phiền muộn, nhà nhạc sĩ cũng khuyên ta ‘gửi gió cho mây ngàn bay’

 

Trên bầu trời Đại Tây dương, ở những chỗ rất cao, có một loại gió gọi là jet stream thổi từ Tây sang Đông do đó khi máy bay gặp loại gìó này thì bay nhanh hơn.  

 

5.3 Chiều tím. Thực vậy, khi mặt trời lặn ở chân trời, các tia sáng phải đi xa hơn  trong khí quyển (10  lần nhiều hơn lúc trưa) trước khi đến mắt ta nên sự khuyếch tán tia sáng nhiều hơn. Ánh sáng mặt trời có tia tử ngoại, tia hồng ngoại ta không nhìn thấy được; ánh sáng nhìn thấy được có độ dài bước sóng từ380 đến 780 nanomet gồm nhiều tia có màu sắc khác nhau nhưtia tím (380-430nm), tia xanh (430-490nm), tia lục (490-570nm), tia vàng (570-600nm), tia đỏ (600-780nm). 

Cường độ khuyếch tán tỷ lệ ngược với bước sóng. Các tia sángcó bước sóng (wave length) ngắn như tia tím bị  khuyếch tán nhiều và những chiều tím thường được nhiều nhạc sĩ cảm nhận và sáng tác :      

Chiều tím chiều nhớ thương ai, người em tóc dài 
Sầu trên phím đàn, tình vương không gian 
Mây bay quan san, có hay? 
Đàn nhớ từng cánh hoa bay, vầng trăng viễn hoài 
Màu xanh ước thề, dòng sông trôi đi 
Lúc chia tay còn nhớ chăng? 

 

Một cuốn phim cũng có đề Chân trời tím

 

6. Kết luận

Xuân qua, Hè đến, Thu về, Đông tới, dòng sông luân hồi cứ thếluân lưu, từ thuở khai thiên lập địa. Tâm hồn con người cũng vậy, có lúc phấn chấn như mùa Hạ, có lúc buồn phiền chán nản như mùa Đông. Cuộc đời vốn thế nên xin đừng quá vui cũng chẳng quá buồn mà chỉ cần có thái độ ung dung tự tại vì không ai có thể níu kéo thời gian.

Từ khi có Trái Đất với Mặt Trời, với biển cả thì có quy luật vận hành hài hoà, nhưng ngày nay

với biến đổi khí hậu vì sự phát thải trong bầu khí quyển nhiều khí cacbonic do nhiều nhà máy dùng than đá, xe cộ dùng dầu cặn .. nên khí hậu trái đất nóng lên kéo theo nhiều thay đổi: bão tố xưa kia phải vài chục năm mới có một lần nhưng ngày nay, xuất hiện hàng năm vì nước đại dư ơng các vùng trung tâm bão  nóng nhiều hơn. Điều này đúng với mọi nơi: từ Mỹ với các trận bão bắt nguồn từ Đại Tây dương tàn phá các tiểu bang miền Đông Hoa Kỳ cho đến các trận bão xuất phát từ Thái Bình dương tàn phá các tỉnh miền Trung Việt Nam cho đến Đài Loan, Trung Quốc .. Biến đổi khí hậu đảo lộn nhiều nông lịch, gây nhiều thiệt hại kinh tế do lũ lụt, hạn hán. Thiệt hại lâu dài đối với cơ sở hạ tầng, kinh doanh, nông nghiệp, nhà ở có thể đẩy nhiều người dân trở lại đói nghèo. Rồi nào là ô nhiễm đại dương với nhiều thuỷ tộc bị diệt, nào là phá rừng với nhiều loài thúhoang cũng biến mất, chính con ngưòi đã phá huỷ sự cân bằng của thiên nhiên nên thiên nhiên bị đảo lộn, gây nên bão lụt, hạn hán, đói nghèo . Nhân nào thì quả ấy.

Càng ngày, loài người với tuệ giác rộng lớn cũng nhận chân là cái thăng bằng của Trái Đất đã bị phá huỷ nên ngày nay loài người càng nhận thức phải bảo tồn đa dạng sinh học, phải giảm sự phát thải khí nhà kính, phải giảm bớt dấu chân sinh thái và chỉ có như thế mới phát triển bền vững được. 

                                                                                  

Thái Công Tụng