Lạm
phát ở Mỹ cao nhất trong 30 năm: nguyên do vì đâu?
26/11/2021
Người dân mua sắm cho ngày Lễ Tạ Ơn tại một siêu
thị Walmart ở Las Vegas. Giá cả tăng cao khiến bữa tiệc Lễ Tạ Ơn năm nay đắt đỏ
hơn những năm trước
Gián đoạn chuỗi cung,
nhu cầu tăng sau đại dịch, giá xăng tăng do khủng hoảng năng lượng toàn cầu,
nhiều gói kích thích khổng lồ để hỗ trợ kinh tế, lãi suất bị kiềm hãm ở mức
thấp trong nhiều năm và chính phủ tiếp tục tung tiền mua trái phiếu là những
nguyên nhân đẩy lạm phát ở Mỹ tăng cao, các nhà phân tích nhận định.
‘Tăng chóng mặt’
Chính phủ Mỹ cho biết
chỉ số giá tiêu dùng đã tăng 6,2% so với năm trước – mức tăng cao nhất trong
vòng 30 năm qua.
Trong nhiều tháng,
nhiều kinh tế gia phát ra thông điệp trấn an rằng giá hàng hóa tiêu dùng tăng
đột biến, vốn đã không xảy ra ở Mỹ trong một thế hệ, sẽ không kéo dài. Nó chứng
tỏ sẽ chỉ là ‘tạm thời’, theo lời trấn an của Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang
Jerome Powell và các quan chức Tòa Bạch Ốc, khi kinh tế Mỹ đi từ hỗn loạn trong
dịch COVID-19 sang gần như bình thường.
Tuy nhiên, bất kỳ
người Mỹ nào đã mua sữa, đổ xăng hoặc mua xe cũ đều có thể thấy lạm phát ảnh
hưởng đến túi tiền của họ. Và các nhà kinh tế giờ đưa ra thông điệp nản lòng
hơn: giá cả cao hơn có thể sẽ kéo dài đến sang năm, nếu không muốn nói là lâu
hơn nữa.
“Đó là cú giáng lớn
vào thông điệp lạm phát là tạm thời,” ông Jason Furman, người từng là cố vấn
kinh tế hàng đầu trong chính quyền Obama, nói với hãng tin AP. “Lạm phát không
chậm lại. Nó đang đi với tốc độ chóng mặt.”
Và cú sốc giá cả hiển
hiện ở những chỗ các hộ gia đình bị ảnh hưởng nhiều nhất. Đồ ăn sáng chẳng hạn:
giá thịt xông khói tăng 20% trong năm qua, giá trứng tăng gần 12%. Giá xăng
tăng 50%. Mua máy giặt hoặc máy sấy sẽ phải trả thêm 15% so với một năm trước.
Còn xe cũ? Mắc hơn 26%.
Mặc dù lương cũng tăng
nhiều đối với nhiều người lao động, nhưng mức tăng đó gần như không theo kịp
giá cả. Tháng trước, mức lương theo giờ trung bình ở Mỹ, sau khi tính đến lạm
phát, thực sự giảm 1,2% so với tháng 10 năm 2020.
Giá cả tăng cao đang
làm tăng áp lực lên Cục Dự trữ Liên bang (Fed) phải từ bỏ chính sách cho vay dễ
dàng. Và nó cũng đặt ra mối đe dọa cho Tổng thống Joe Biden, phe Dân chủ ở Quốc
hội và kế hoạch chi tiêu đầy tham vọng của họ.
Điều gì khiến giá
tăng?
Phần lớn nguyên do lại
là tin tốt. Bị COVID-19 tàn phá, kinh tế Mỹ sụp đổ hồi mùa xuân năm 2020 khi
phong tỏa bắt đầu, các doanh nghiệp đóng cửa hoặc cắt giảm giờ làm và người
tiêu dùng ở nhà tránh dịch. Các công ty cắt giảm 22 triệu việc làm. Sản lượng
kinh tế đã giảm với tốc độ tàn phá là 31% hàng năm trong quý 2 năm ngoái.
Ai cũng chuẩn bị tâm
lý rằng khó khăn sẽ kéo dài hơn. Các công ty cắt giảm đầu tư. Nhiều trung tâm
mua sắm hoãn lấy thêm hàng. Theo sau là suy thoái tàn khốc.
Tuy nhiên, thay vì
chìm vào suy thoái kéo dài, kinh tế Mỹ đã có sự phục hồi bất ngờ, do các gói
chi tiêu khổng lồ của chính phủ và một loạt các động thái khẩn cấp của Fed. Đến
đầu năm nay, triển khai chích ngừa đã khiến người tiêu dùng mạnh dạn trở lại nhà
hàng, quán bar và cửa hàng.
Bất thình lình, các
doanh nghiệp vật lộn để đáp ứng nhu cầu dâng cao. Họ không tìm đủ người để lấp
đầy các chỗ trống – 10,4 triệu vào tháng 8, gần mức kỷ lục, hoặc không lấy đủ
hàng để đáp ứng các đơn hàng. Khi doanh nghiệp phục hồi mạnh mẽ trở lại, các
hải cảng và bãi tập kết hàng không đảm đương nổi lượng hàng đến. Chuỗi cung ứng
toàn cầu bị gián đoạn.
Chi phí tăng lên. Và
các công ty chuyển những chi phí cao hơn đó sang người tiêu dùng với giá cả cao
hơn. Trong khi đó, nhiều người Mỹ đã dành dụm được cũng kha khá trong đại dịch.
“Một nguyên nhân đáng
kể gây ra lạm phát mà chúng ta đang nhìn thấy là kết quả không tránh khỏi của
việc thoát khỏi đại dịch,” AP dẫn lời ông Furman, hiện là kinh tế gia tại
Trường Kennedy của Đại học Harvard, cho biết.
Tuy nhiên, Furman cho
rằng chính sách sai lầm của chính phủ cũng góp phần vào lạm phát. Các nhà hoạch
định chính sách rất muốn ngăn kinh tế suy thoái đến nỗi họ ‘coi nhẹ lạm phát
một cách có hệ thống’, ông nói.
“Họ đổ thêm dầu vào
lửa,” ông nói.
Chi tiêu ồ ạt của
chính phủ - bao gồm gói cứu trợ virus corona trị giá 1,9 nghìn tỷ đô la của
Tổng thống Joe Biden, với khoản chi trả 1.400 đô la cho hầu hết các hộ gia đình
hồi tháng 3 – đã kích thích nền kinh tế quá mức, Furman nói.
“Lạm phát ở Mỹ cao hơn
rất nhiều so với ở châu Âu,” ông lưu ý. “Châu Âu cũng bị cú sốc tương tự về
cung cầu như ở Mỹ, và cũng gặp vấn đề về chuỗi cung ứng tương tự. Nhưng họ
không kích thích kinh tế quá nhiều.”
Tổng thống Biden thừa
nhận ‘lạm phát làm tổn thương túi tiền người dân Mỹ, và đảo ngược xu hướng lạm
phát là ưu tiên hàng đầu của tôi’. Ông Biden nói rằng gói cơ sở hạ tầng trị giá
1 nghìn tỷ đô la mà ông thúc đẩy, bao gồm chi tiêu cho đường sá, cầu, cảng, sẽ
giúp giảm bớt tắc nghẽn chuỗi cung ứng.
‘Nhiều yếu tố cộng
dồn’
Trao đổi với VOA, Giáo
sư-Tiến sỹ Khương Hữu Lộc, vốn giảng dạy chương trình Thạc sỹ Quản trị Kinh
doanh tại Keller Graduate School of Management, nhận định rằng ‘một loạt các
yếu tố xảy ra cùng một lúc thúc đẩy lạm phát ở Mỹ tăng cao’.
“Sau bất kỳ cuộc khủng
hoảng nào đó mà kinh tế phục hồi trở lại thì lạm phát gia tăng,” ông Lộc giải
thích là dẫn chứng là sau cuộc khủng hoảng tài chính hồi năm 2008 thì giá cả ở
Mỹ cũng gia tăng tạm thời.
“Đó là do người dân
quay trở lại tiêu xài trong khi chính phủ đã đưa ra mấy gói cứu trợ liên tiếp
để cho tiền người dân tiêu xài,” ông nói thêm và cho biết đó là ‘demand-pulled
inflation’, tức lạm phát do nhu cầu tăng cao.
Không may là
‘demand-pulled inflation’ lại được cộng hưởng bởi ‘cost-pushed inflation’, tức
lạm phát do giá đầu vào tăng cao, càng khiến lạm phát tăng mạnh, ông Lộc phân
tích.
“Bao nhiêu quốc gia
cung cấp hàng cho Mỹ bị gián đoạn cung ứng (do dịch bệnh). Mà khi thiếu nguồn
cung thì giá thành hàng hóa ở Mỹ sẽ gia tăng,” ông nói.
Ngoài ra giá xăng dầu
đang tăng cao ‘cũng ảnh hưởng rất mạnh đến lạm phát’ vì nó liên quan đến giá
đầu vào của hầu hết hàng hóa và dịch vụ, cũng theo lời vị giáo sư này.
Bên cạnh những yếu tố
này, lạm phát ở Mỹ còn có nguyên nhân chủ quan, mang tính hệ thống là chính
sách của Fed ‘giữ lãi suất thấp một cách nhân tạo từ thời cựu Tổng thống Trump
đến nay để kích thích nền kinh tế’.
“Trước đây lãi suất
thấp nhưng kinh tế trì trệ thì không bị lạm phát nhưng bây giờ kinh tế tăng
trưởng trở lại thì nó thúc đẩy lạm phát,” ông nói.
Ông nói với các nguyên
nhân ở trên có sẵn thì chuỗi cung ứng bị gián đoạn là ngòi nổ để châm ngòi lạm
phát.
Khi được hỏi về trách
nhiệm của chính quyền Tổng thống Joe Biden khi tung tiền ra quá nhiều tiền, ông
Lộc nói: “Chính quyền nào cũng vậy chứ không phải Biden. Chính quyền Trump cũng
vậy. Thực sự số tiền tiêu xài nhiều nhất là 6 ngàn tỷ dưới thời Trump. Biden
mới tung ra mấy ngàn tỷ thôi nhưng toàn là tiền chưa xài nên không ảnh hưởng
vào con số lạm phát hiện nay.”
Tuy nhiên, ông bày tỏ
lo ngại việc chính quyền Biden đang tiếp tục thông qua gói chi tiêu xã hội vào
khoảng 2-3 ngàntỉ đô la và nói rằng ‘vô cùng tai hại’ vì nó sẽ làm cho lạm phát
tiếp tục kéo dài qua những năm sau.
Lạm phát kéo dài bao
lâu?
Lạm phát giá tiêu dùng
có thể sẽ còn kéo dài chừng nào các công ty còn khốn đốn theo kịp nhu cầu hàng
hóa và dịch vụ chưa từng thấy của người tiêu dùng. Thị trường lao động đang hồi
sinh – các công ty đã tạo thêm 5,8 triệu việc làm trong năm nay – có nghĩa là
người Mỹ có thể tiếp tục vung tiền vào mọi thứ từ đồ gỗ cho đến xe mới. Và các
nút thắt chuỗi cung ứng không có dấu hiệu được giải tỏa.
“Bên cầu của kinh tế
Mỹ sẽ tiếp tục là điều cần phải để ý,” ông Rick Rieder, giám đốc đầu tư tại
Blackrock, được AP dẫn lời nói, ‘và các công ty sẽ tiếp tục chuyển chi phí
thành giá cả.’
“Tôi nghĩ rằng nó sẽ
là ‘tạm thời’,” bà Megan Greene, kinh tế gia trưởng tại Viện Kroll, nói về lạm
phát. “Nhưng các nhà kinh tế phải rất trung thực khi định nghĩa ‘tạm thời’ là
gì, và tôi nghĩ nó có thể dễ dàng kéo dài thêm một năm nữa’.
Sự tăng giá hàng tiêu
dùng đã gợi lên bóng ma tình cảnh những năm 1970 sẽ trở lại. Đó là khi giá cao
hơn xảy ra cùng lúc với thất nghiệp.
Tuy nhiên, tình hình
hiện nay có vẻ rất khác. Tỷ lệ thất nghiệp tương đối thấp, và nhìn chung các hộ
gia đình đang ở trong tình trạng tốt về tài chính. Conference Board, một công
ty nghiên cứu kinh doanh, phát hiện ra rằng kỳ vọng lạm phát của người tiêu
dùng trong tháng trước là cao nhất kể từ tháng 7 năm 2008. Nhưng họ dường như
không lo lắng: chỉ số niềm tin của người tiêu dùng cũng tăng, do lạc quan về
thị trường việc làm.
“Ít nhất, vào lúc này,
họ cảm thấy lợi ích đang nhiều hơn mặt xấu,” Lynn Franco, giám đốc cấp cao về
các chỉ số kinh tế của Conference Board, nói với AP.
Tăng trưởng kinh tế,
sau khi chậm lại từ tháng 7 đến tháng 9 trước biến thể Delta dễ lây lan, được
cho là sẽ phục hồi trong quý cuối cùng của năm 2021.
“Hầu hết các nhà kinh
tế đang kỳ vọng tăng trưởng sẽ tăng tốc trong quý tư,” bà Greene nói thêm.
Áp lực đang đè nặng
lên Fed, vốn có trách nhiệm kiềm giữ lạm phát, là phải kiểm soát giá cả.
“Họ cần ngừng nói rằng
lạm phát là tạm thời, bắt đầu lo lắng hơn về lạm phát, sau đó hành động một
cách phù hợp,” Furman nói.
Chủ tịch Fed, ông
Powell đã thông báo Fed sẽ bắt đầu giảm mua trái phiếu hàng tháng mà họ bắt đầu
mua hồi năm ngoái như một cách khẩn cấp để thúc đẩy kinh tế. Vào tháng 9, các
quan chức Fed dự báo cho đến trước cuối năm 2022 họ sẽ tăng lãi suất từ mức gần
bằng 0, sớm hơn nhiều so với dự đoán.
Nhưng lạm phát cao,
nếu kéo dài, có thể buộc Fed phải đẩy nhanh việc tăng lãi suất; Các nhà đầu tư
dự kiến Fed sẽ tăng lãi suất ít nhất hai lần vào năm tới.
‘Cần giảm áp lực giá
xăng dầu’
Theo nhận định của
Giáo sư Khương Hữu Lộc thì lạm phát sẽ kéo dài ‘chừng khoảng 2-3 năm chứ không
phải trong 5-6 tháng’.
“Nếu chính phủ giảm
được áp lực lên giá xăng dầu thì giá cả hàng hóa sẽ giảm,” ông nói và cho biết
ông ủng hộ động thái mới nhất của chính quyền Biden là mở kho dự trữ xăng dầu
chiến lược để đối phó với việc các nước xuất khẩu dầu ‘cấu kết với nhau giữ giá
xăng dầu cao’.
“Nếu chính phủ giải
quyết được điểm nghẽn chuỗi cung ứng, nâng cấp các hải cảng, đường sá, hệ thống
hỏa xa, kho bãi, tăng nhập hàng từ những nước gần như Mexico hay Canada thì lạm
phát sẽ giảm,” ông nói thêm và cảnh báo chính quyền Biden đừng nên vì lạm phát
mà chấp nhận gỡ bỏ thuế quan cho hàng Trung Quốc để hàng giá rẻ của nước này ồ
ạt đổ vào Mỹ như trước.
Ông dự đoán ‘khoảng
quý 3 hay quý 4 năm sau Fed sẽ tăng lãi suất tượng trưng đôi chút’. “Điều này
sẽ ảnh hưởng đến sự phục hồi kinh tế, nhưng nếu Fed trấn an rằng họ chỉ tăng
nhẹ và còn lâu mới tăng lần nữa thì giới đầu tư sẽ không phản ứng quá mạnh.”
Khi được hỏi liệu người lao động có nên được
tăng lương để giúp cuộc sống họ bớt chật vật trước tình trạng giá cả tăng cao
hay không, ông Lộc nói: “Khi lương gia tăng thì lạm phát càng bị đẩy lên cao
nữa nên thành ra đó là con dao hai lưỡi.”
